Ibyo byabaye ku gicamunsi cyo ku wa 21 Kamena 2021, bibera haruguru y’aho abagenzi bategera imodoka mu mudugudu wa Kabarore ya mbere, Akagari ka Kabarore mu Murenge wa Kabarore.
Umunyamabanga Nshingwabikorwa w’Umurenge wa Kabarore, Urujeni Consolée, avuga ko amakuru bayamenye bayahawe n’abakozi ba Keza Saloon (Inzu y’ubwiza) bihutira kuhagera ndetse bamutwara kwa muganga ariko biranga arapfa.
Ati “Bampamagaye ndetse banabwira na Police turaza tumutwara ku kigo nderabuzima cya Kabarore, ariko mu gihe abaganga bageragezaga, banashaka uko bamuha transfert yahise abagwa mu maboko”.
Urujeni avuga ko uwo mubyeyi ashobora kuba yazize indwara ya diyabete akurikije ikizamini cyafashwe n’abaganga.
Agira ati “Urebye ni diyabete yari arwaye kuko abaganga bakimwakira bihutiye kumupima basanga isukari yazamutse cyane bikabije. Gusa twese twababajwe ni ukuntu yatuvuyemo byihuse, abaganga bakigerageza ariko ni uko umunsi we wari uriya”.
Ntibizwi niba Murekatete Chantal yari mu rugendo runaka cyangwa yari aje gutunganya imisatsi kuko yaguye imbere y’inzu itangirwamo iyo serivise.
Nyuma y’imyaka 27 yari amaze ku buyobozi, Kenneth Kaunda yatsinzwe amatora ndetse yemera ibyavuye mu matora nta mananiza, bitandukanye n’uko bikunze kugenda henshi ku isi, maze abererekera mugenzi we Frederic Chiluba wayoboye kuva mu 1991-2002 n’ishyaka rye The Movement for Multi-party Democracy (MMD).
Nyuma yo gutsindwa amatora, Kaunda yavuye mu buzima bwa politiki ariko bitari burundu, kuko mu myaka yakurikiyeho yagiye agirana ibibazo n’ubuyobozi bwamusimbuye ndetse igihe kimwe Guverinoma imushinja ko yashatse guhirika ubutegetsi, ariko yihagararaho kigabo araburana aratsinda, ndetse aguma mu gihugu cye.
Kumutera icyizere ahanini byatewe n’uko nyuma yo kubona ubwigenge, igihugu cyabayemo ubukene bukabije, mu 1980 abandi banyapolitiki barimo Frederic Chiluba bashinga amashyaka amurwanya kugira ngo barebe ko habaho impinduka muri Zambia yari imaze imyaka 16 iyobowe n’ishyaka rimwe rukumbi.
Aba ni bamwe mu bagize icyo bamuvugaho atangiye kugera mu zabukuru. Umwe ati: “Njyewe mufata kimwe na Nelson Mandela na Martin Luther King”.
Abandi bati: “Ni intwari mu ntwari…njyewe mufata nk’ikimenyetso cya Zambia…nta Zambia yari kubaho nta KK…ntiyigeze na rimwe acika intege na nyuma yo kuva ku buyobozi yakomeje kugaragara”.
Kenneth Kaunda na we ageze mu myaka ye ya nyuma, yigeze kubwira itangazamakuru ko ashimira Imana akazi yakoze, ati: “Ndashima Imana yampaye kubaho iki gihe cyose nkageza iki gihugu ku ntambwe ikomeye”.
Kimwe mu bintu bisanzwe byarangaga Kenneth Kaunda mu ruhame, ni agatambaro kera yahoranaga, ariko mu buzima bwe nk’umuyobozi, yagize uruhare nyamukuru mu gufasha ibihugu by’ibituranyi kubona ubwigenge harimo Namibia, Zimbabwe na Afurika y’Epfo.
Zambia yacumbikiye igihe kirekire abanyamuryango ba ANC, ishyaka ryaharaniraga ukwishyira ukizana kw’abirabura muri Afurika y’Epfo bari barakandamijwe n’abera mu gihe cya politiki ya yarangwaga n’amacakubiri ya Apartheid.
Radio y’iryo shyaka yitwaga ANC Freedom Radio, Kaunda yayihaye uburengenzira bwo gusakaza ibitekerezo n’amakuru aho yari icumbikiwe Lusaka muri Zambia, urugamba rwa mbere rw’intwaro n’urwa politiki muri Afurika y’Epfo, ANC na rwo yaruteguye ibifashijwemo na Kenneth Kaunda.
Kenneth David Kaunda yavutse ku itariki 28 Mata 1924 mu gace kitwa Chinsali muri Zambia, yajyanywe mu bitaro ku wa Mbere tariki 14 Kamena 2021 arembye cyane, atabaruka ku wa Kane tariki 17 Kamena 2021 aguye mu bitaro biri i Lusaka mu murwa mukuru wa Zambia.
Amakuru yatangajwe ku wa Mbere na Africanews avuga ko ibitaro yajyanywemo bizwiho kuba ari ikigo nderabuzima kivurirwamo abarwaye Covid-19, n’ubwo nta makuru araboneka avuga uburwayi bwamuhitanye ku myaka 97.
KK yashakanye na Betty Kaunda babanye kuva mu 1946 kugeza muri 2012 ari bwo yitabye Imana akamusigira abana bane: Tilyenji Kaunda, Wezi Kaunda, Musata Kaunda Banda, Cheswa Silwizya.
Usibye kuba yarabaye impirimbanyi yaharaniye ubwigenge bwa Zambia, hari n’amakuru avuga ko Kaunda yigeze kuba umuhanzi w’indirimbo zahamagariraga Abanyafurika guhaguruka bagaharanira ukwishyira ukizana. Yanditse n’ibitabo umunani; ariko ibyakunzwe cyane ni ‘Zambia Shall Be Free’ na ‘Letter to My Children’, yakinnye na filime yitwa ‘Comrade President’ yasohotse muri 2012.
Nyuma y’akazi gakomeye muri politike no gufasha abatishoboye, Kenneth David Kaunda imyaka ye yanyuma yayibayeho mu rugo mu gihugu yakunze cyane akanakigeza ku bwigenge akivanye mu maboko y’Abongereza bakitaga Rhodesia y’Amajyaruguru, kimaze kubona ubwigenge kitwa Zambia.
Kuva umuhungu ageze mu bugimbi, ni ukuvuga atangiye kwiroteraho, kugeza abaye umusaza rukukuri, intanga ngabo  ze buri munsi zirakorwa zigakura. Muri iyo myaka yose aba ashobora gutera inda, mu yandi magambo, yabyara.
Dore ibintu bitandukanye ushobora kuba utari uzi ku ntangangabo
Buri segonda hakorwa byibuze intanga 1,000 kuva utangiye kwiroteraho kugeza ushaje. Mu cyegeranyo ni ukuva ku myaka 14 y'ubukure uretse ko hari n'abageza 18 batariroteraho. Biterwa n'ibyo urya, aho uba, akoko, n'imikorere y'imisemburo yawe. Ubwo ushaka kumenya intanga zikorwa mu mwaka wafata 1000 ugakuba n'amasegonda agize umwaka. (1000*365*24*60*60)
Iyo usohoye rimwe hasohoka byibuze miliyoni 200 z'intanga mu masohoro. Ariko iyo usohoye uri gukora imibonano, intanga imwe gusa niyo iba ifite amahirwe yo guhura n'intangangore.
Nubwo uzumva amasohoro aba ashyushye, ariko burya ubushyuhe bwinshi ndetse n' ubukonje bwinshi byangiza intanga, by'umwihariko ubushyuhe burengeje 39°C si bwiza ku ntanga. Uzarebe iyo wakonje amabya ariyegeranya waba ushyushye akikwedura. Byose ni ukugirango ubushyuhe bukenewe ntibuhinduke. Niyo mpamvu yaremwe anagana.
Kuko mu mabya habamo imyumyu ishobora kwangiza intanga iyo zihatinze. Niyo mpamvu ku bantu basohora byibuze inshuro 1 mu cyumweru, baba bafite intanga nzima cyane kuruta abandi. Ninacyo gitera kwiroteraho, izigiye gusaza zirasohoka.
Burya 90% by'intanga usohora ziba zifite ubumuga: zimwe nta murizo, izifite imitwe 2, izitifitemo ibinure, gusa bene izo zipfira mu nzira.
Intanga nyinshi ziba zituzuye neza
Intanga ngabo zigira abarinzi burya
Kuko zo zigira DNA (imwe yerekana ko umuntu mufitanye isano) nyinshi kuruta utundi turemangingo tw'umubiri, abasirikare b'umubiri baba bazibona nk'umwanzi wabinjiriye, gusa umubiri uba ufite bariyeri ituma nta basirikari bajya kwangiza izo ntanga. Ariko ku mugabo wafunzwe burundu (vasectomy) iyo bariyeri ivaho.
Urubyiruko rwiga imyuga mu kigo cya Nyange ruhamya ko umurimo watuma rutirukira gushakisha ubuzima mu mijyi
Guverineri Habitegeko ubwo yasuraga ishuri ry’imyuba rya Nyange muri Ngororero, yavuze ko umurimo ugira uruhare mu gutuma urubyiruko rubona ibyo ruhugiraho runiteza imbere, aho kugwa mu bishuko bikuruwe no kuba rwabuze icyo rukora, cyangwa ugasanga rwishoye mu mijyi kujya gushakisha imibereho yagombye kuba iboneka aho rutuye.
Guverineri Habitegeko avuga ko kongera ibigo byigisha imyuka n’ubumenyi ngiro ari kimwe mu bisubizo byo gukemura ibibazo byugarije urubyiruko birimo n’ingeso mbi n’ubwomanzi.
Yongeraho ko Intara y’Iburengerazuba irimo gushyira imbaraga mu kongera bene ibyo bigo kugira ngo urubyiruko rubone icyo rukora rwiteze imbere runateza imbere igihugu.
Agira ati “Kwigisha imyuga urubyiruko ni kimwe mu bisubizo byo kurwanya bya biyobyabwenge mu rubyiruko, ingeso mbi z’ubusambanyi kuko burya ngo iyo umutwe ntacyo ufite cyo gukora uhinduka ikibuga cya Shitani, niba umwana ari gusudira urugi rw’umukiriya nihagira umuhamagara ngo amushuke ntabwo azamwitaba kuko azaba ashakisha amafaranga ngo yikemurire ibibazo”.
Guverineri Habitegeko kandi ashishikariza Abanyarwanda guhindura imyumvire bagaha agaciro ubumenyi ngiro n’imyuga kuko aho igihugu kigeze abantu babayeho neza atari abize amashuri meshi ahubwo byagaragaye ko abafite ibindi bakora ari bo batanga akazi ku bize.
Agira ati “Kumva ko umuntu uzabaho neza ari uwize akarangiza za kaminuza ni ukwibeshya cyane kuko usanga ahubwo abakora imyuga baha akazi abo barangije kaminuza, imyuga igira amafaranga menshi cyane abantu bahindure imyumvire hanyuma Leta nayo ibashe kubashyigikira”.
Hari ibiganiro by’uko amashuri yose yatangira kujya yigisha imyuga
Guverineri Habitegeko avuga ko Minisiteri y’Uburezi mu Rwanda irimo kwiga uko abanyeshuri mu byiciro bigamo yaba amashuri abanza, ayisumbuye na za Kaminuza batangira kujya bigishwa n’imyuga kugira ngo babashe gukura bayikunze kandi nibarangiza amashuri abadakoze akandi kazi babe bagira icyo bimanrira kurusha kwirirwa bicaye.
Avuga ko hari ikibazo gikomeye aho usanga abanyeshuri barangiza amashuri yisumbuye na za Kaminuza bakicara bakamara igihe ntacyo bafite bakora kandi abize imyuga bo bari kwinjiza amafaranga akaba asanga ibyiza ari uko n’abize amashuri asanzwe bakongeraho n’umwuga kuko ntacyo utwaye.
Amashuri y’imyuga aracyari make ariko hariho gahunda yo kuyongera
Abana biga imyuga bahamya ko ibafitiye akamaro kuko ibarinda kwiyandarika, kwishora mu biyobyabwenge no kwirukira gushakisha ubuzima mu mijyi, kuko usanga ari ho benshi bakomora ingeso mbi zinashora urubyiruko mu busambanyi no gukoresha ibiyobyabwenge.
Umutoniwase Jeanne Gentille wacikirije amashuri mu cyiciro rusange cy’amashuri yisumbuye avuga ko yagiye mu mujyi wa Kigali gushakishirizayo ubuzima ariko nta nyungu yakuyemo ahitamo kugaruka iwabo mu Karere ka Ngororero.
Umutoniwase urimo kwiga imyuga mu kigo cy’urubyiruko cya Nyange avuga ko ubu amaze kumenya gusudira inzugi n’amadirishya kandi yatangiye kubona ibiraka bimubyarira amafaranga akaba asaba urubyiruko kwikuramo ko ubuzi bwiza babushakira mu mijyi, ahubwo abaturiye ibigo byigisha imyuga bakabigana.
Agira ati “Mu mujyi nakoreraga ibihumbi 15frw nkora akazi ko mu rugo, ukwezi kwashira bakayampa ariko nareba icyo nayakoresheje nkakibura, ariko maze kugaruka mu rugo nkiga imyuga nta kintu cyananira kugikora mu busuderi kandi ndabona ejo hanjye hazaba heza ndanabishishikariza abantu tungana kuza mu myuga”.
Yongereraho ko zimwe mu ngaruka zigaragara ku bakobwa bajya gushakira ubuzima mu mijyi ahanini ari ugutwara inda batateganyije, naho abahungu bakishora mu biyobyabwenge akaba asaba Leta gushyira imbaraga mu kongera ibigo byigisha imyuga kugira ngo abakwiyemeza guhinduka babone aho biga.
Gahunda ya Leta yo kwigisha imyuga iteganya ko nibura buri murenge ukwiye kugira ikigo kigisha imyuga ariko inzira iracyari ndende, ubuyobozi bukaba bwizeza ko hariho gahunda yo kubyongera no gushishikariza urubyiruko n’abarangije amasomo kwiga imyuga.
Ubu asigaye ari rwiyemezamirimo ukomeye, akaba avuga ko yahaye umubyeyi we impano y’iriya modoka mu rwego rwo kumushimira ko yamureze.
Yagize ati 'Byari ukumushimira mu bufasha yampaye bituma mpitamo kumuha icyubahiro. Ni umubyeyi numvaga naha ibirenze, kenshi iyo nicaye mba numva hari byinshi mugomba.'
Uyu mubyeyi wahawe imodoka ku isabukuru y’amavuko ye y’imyaka 65, avuga ko umuhungu we yakuze akunda abantu by’umwihariko agakunda gufasha.
Laurent Gbagbo na Simone Gbagbo bagiye gutandukana
Umwunganizi mu mategeko wa Laurent Gbagbo wasohoye ayo makuru, yavuze ko hashize igihe kinini Simone Gbagbo yaranze gatanya mu buryo bw’ubwumvikane nk’uko umugabo we yabyifuzaga, ni ko guhitamo kubinyuza mu nzira y’imanza.
Umukambwe Gbagbo w’imwaka 76, ubwo yageraga ku kibuga cy’indege nyuma y’imyaka 10 atagera mu gihugu cye, yari kumwe n’umugore we muto bamaranye igihe kinini, Nady Bamba w’imyaka 46 wahoze ari umunyamakuru. Umugore we wa mbere, Simone Gbagbo yaje kumwakira hamwe n’abayoboke be, avugana gato n’umugabo we ahita yigendera, nk’uko bitangazwa na AFP.
Laurent Gbagbo yashakanye na Simone Gbagbo mu 1986 bakaba barabyaranye abana babiri b’abakobwa.
Laurent Gbagbo na Simone Gbagbo, bombi bafashwe mu 2011 bazira kwanga kwemera ko Alassane Ouattara yatsinze amatora ya Perezida wa Côte d’Ivoire, bikaba byaravuyemo imvururu zaguyemo abantu barenga 3,000 ari byo byatumye bombi bagezwa imbere y’ubutabera.
Laurent Gbagbo icyo gihe yajyanywe i La Haye na ho umugore we aburanishwa n’inkiko za Côte d’Ivoire, zikaba zaramukatiye gufungwa imyaka 20 muri 2015 ariko aza kurekurwa ku mbabazi za Perezida wa Repubulika muri 2018.
Ubwo yari mu nama yakozwe ku buryo bw’ikoranabuhanga kuri uyu wa Mbere tariki 21 Kamena 2021, Ngozi yagize ati “Tumaze kubona ko kutagira ubushobozi bwo gukora inkingo hirya no hino, bitajyana no kuzibona ku rwego ziba zikeneweho cyane cyane mu gihe cy’icyorezo. Hakenewe inganda zikora inkingo mu Karere ndetse n’uburyo bukwiye bwo kuzikwirakwiza, kugira ngo bibe bitanga n’icyizere cyo kwitegura guhangana n’ibindi byorezo byabaho mu gihe kizaza”.
Perezida wa Repubulika Paul Kagame, agaruka kuri icyo cy’inganda zikora inkingo za Covid-19 muri Afurika, yavuze ko uwo mugabana ugomba kuba umufatanyabikorwa ungana n’abandi bose mu gukora inkingo, aho gutegereza iziturutse aho handi bazikorera.
Yavuze ko ubu Afurika irimo kugerageza gutangira kuzikora, gushaka abafatanyabikorwa bo gutangiza ibikorwa byo gukora inkingo, ko hari abafatanyabikorwa nk’Umuryango w’Ubumwe bw’ibihugu by’u Buranyi n’Ikigo mpuzamahanga mu by’imari bahari, ariko ngo hari n’abandi bafatanyabikorwa bashaka kuza gufatanya n’umugabane wa Afurika muri ibyo.
Mu gihe bizaba bikorwa, Perezida Paul Kagame ngo asanga Afurika izajya ibona inkingo ikeneye ku gihe, cyangwa se ikazibonera rimwe n’indi mu migabane yo ku isi. Yavuze ko ku Mugabane wa Afurika hari ahantu hatatu hazakorerwa izo nkingo za Covid-19, Harimo Afurika y’Epfo Senegal n’u Rwanda, kandi ibyo bihugu byatangiye kwitegura.
U Rwanda by’umwihariko muri urwo rwego, nk’uko Perezida Kagame yabivuze, ngo rwatangiye gukorana n’inganda zifite ikoranabuhanga rishya rikoreshwa mu bintu byinshi, nko mu buhinzi no bindi byorezo, ubu ngo u Rwanda rwamaze kuganira n’abafite iryo koranabuhanga.
U Rwanda ubu ngo rurimo kuganira n’abazatanga ubufasha bw’amafaranga ndetse ngo mu mezi makeya abantu bashobora kumva indi nkuru.
BBC yatangaje ko iyo ndege ya Airbus A340 yari yarahimbwe “Flying Palace” kubera ukuntu imbere hayo hakoze bidasanzwe, yagejejwe ku Kibuga Mpuzamahanga cy’Indege cya Mitiga kiri hafi y’Umurwa Mukuru, Tripoli, kuri uyu wa 21 Kamena 2021.
Minisitiri w’Intebe uyoboye guverinoma iriho, Abdul Hamid Dbeibah, wari mu bagiye gutegereza iyo ndege, imaze kuhagera yavuze ko harakurikiraho kureba niba yakoreshwa n’inzego z’ubuyobozi cyangwa ikifashishwa mu nyungu za rubanda.
Yagize ati “Abanya-Libye ni bo bazafata umwanzuro w’icyo yakoreshwa.”
Flying Palace ya Gaddafi yafashwe n’Abarwanyi bamuhiritse ku butegetsi muri Kanama 2011 nyuma y’ukurasana gukomeye kwabereye ku Kibuga Mpuzamamahanga cy’Indege cya Tripoli.
Mu 2012 ni bwo yajyanywe i Perpignan mu Majyepfo y’u Bufaransa gusanwa kubera amasasu yari yarashwe. Sosiyete ya Sabena ni yo yayisannye.
Mu 2013 kuyisana no kuyisiga andi marangi byari byarangiye, ariko aho kugira ngo ijyanywe muri serivisi z’ubucuruzi ikomeza gukoreshwa na guverinoma ya Libye mu nyungu zayo bwite.
Ibibazo by’umutekano byakomeje kuba agatereranzamba muri icyo gihugu bituma iyo ndege yongera gusubizwa i Perpignan muri Werurwe 2014.
Ku wa 3 Gicurasi 2021 ni bwo yongeye kugaragara mu Kirere cy’agace Perpignan, inkuru zitangira gucicikana hibazwa igihe izasubirizwa muri Libye.
Icyo gihe CNN yatangaje ko iyo ndege bishoboka ko izahindurwa uko iteye imbere, ibirimo bidasanzwe bigakurwamo ikajya itwara abagenzi nk’izindi.
Muammar Gaddafi yaguze Flying Palace mu 2006, ayitangaho miliyoni 120$.
Minisitiri w’Intebe wa Libye, Abdul Hamid Dbeibah, ku Kibuga Mpuzamahanga cy’Indege cya Mitiga ubwo indege yari ategereje imaze kuhagera
Muri iki kiganiro Minisitiri w’Ubuzima Dr Daniel Ngamije yavuze ko nubwo mu Rwanda hataragaragara ubwoko bwa Covid-19 bumaze igihe bwumvikana mu Buhinde bwamaze no kugera mu bihugu byo mu karere, abanyarwanda badakwiye kwirara na gato kuko bwandura vuba kurusha ubwari busanzwe.
Yagize ati “Kugeza ubu mu Rwanda ubwoko bwagaragaye mu Buhinde ntabwo bwari bwagaragara. Abo twagiye tubona ni abagaragaweho ubw’iyabonetse mu Bwongereza na Afurika y’Epfo ariko na bo babaga bayikuye hanze. Icy’Ingezi dusaba abaturage ni ukutirara bakirinda kandi mwagiye mubibona aho twafataga ingamba mu byumweru nka bibiri cyangwa bitatu wasangaga Covid-19 itakihagaragara.”
Ubwiyongere bukabije bwa Civid-19 ni bwo bwatumye Inama y’Abaminisitiri idasanzwe yateranye kuri uyu wa Mbere tariki 21 Kamena 2021 yongera gusuzuma no gukaza ingamba ziyongera ku zari zafashwe mu minsi icyenda yayibanjirije maze ifata inshya zirimo ko ingendo hagati y’Intara n’Umujyi wa Kigali n’Uturere zibujijwe.
Mu mabwiriza mashya harimo ko ingendo zibujijwe guhera saa moya z’ijoro kugeza saa kumi za mu gitondo. Ibikorwa byose byemerewe gukomeza bizajya bifunga saa kumi n’ebyiri.
Ikindi kandi ni uko ingendo hagati y’Umujyi wa Kigali n’Intara ndetse n’ingendo hagati y’uturere tundi tw’igihugu zibujijwe keretse ku mpamvu za serivisi z’ubuzima cyangwa izindi z’ingenzi.
Minisitiri w’Ubutegetsi bw’Igihugu, Gatabazi Jean Marie Vianney, yatanze umuburo ko ingo zahinduwe utubari na zo zizajya zifungwa