Iyi mibiri yashyinguwe mu cyubahiro kuri uyu wa Gatanu tariki ya 18 Mata 2025 ubwo hibukwagwa ku nshuro ya 31 Jenoside yakorewe Abatutsi ku musozi wa Mwulire uherereye mu Karere ka Rwamagana.
Ni umuhango witabiriwe na Visi Perezida wa Sena, Solina Nyirahabimana; ba Visi Perezida b'Inteko Ishinga Amategeko umutwe w'Abadepite, Belyne Uwineza na Sheikh Mussa Fazil Harerimana; Guverineri w'Intara y'Iburasirazuba, Pudence Rubingisa, Abadepite, Abasenateri, abo mu nzego z'umutekano n'abaturage benshi.
Umuyobozi w'Akarere ka Rwamagana, Mbonyumuvunyi Radjab, yavuze ko Mwulire yahoze iri muri Komine Bicumbi yayoborwaga na Semanza Laurent wari Interahamwe ruharwa.
Furaha Eugene wavuze mu izina ry'abashyinguye ababo, yavuze ko imibiri 96 yashyinguye ari imibiri iy'Abatutsi bari batemwe n'Interahamwe ntibapfe ako kanya zibarunda mu nzu yari hafi aho.
Interahamwe zumvise ko Inkotanyi ziri hafi kugera i Mwulire zibasenyeraho ya nzu bituma bose bahapfira.
Furaha yavuze ko iyo mibiri yabonetse muri uyu mwaka nyuma y'aho amakuru atanzwe n'umuntu wari ugiye guhinga muri uwo murima akaba ariwe werekana ko aho hantu hari imibiri myinshi y'abatutsi bahiciwe.
Umunyambanga Nshingwabikorwa wa Ibuka, Mujyambere Louis de Montfort, yavuze ko Ibuka yifuza gushyira imbaraga n'ubuvugizi ku irangiza ry'imanza nke z'imitungo yangijwe mu gihe cya Jenoside kuri ubu zikaba zitari zarangizwa.
Visi Perezida w'Inteko Ishinga Amategeko Umutwe wa Sena, Solina Nyirahabimana, yihanganishije abarokotse Jenoside yakorewe Abatutsi bafite ababo bashyinguye mu rwibutso rwa Mwulire n'abafite ababo bashyinguye uyu munsi.
Ati ''Ubutegetsi bubi bwari bwabwiye Abatutsi ko bubamaraho ariko ubutegetsi bwiza buje burababwira buti muhumure, muragashira yasimbuwe na murakabaho kandi ubu abanyarwanda twese turashimira ingabo zari iza FPR-Inkotanyi zitanze zigahagarika Jenoside yakorewe Abatutsi.''
Nyirahabimana yasabye buri wese gusigasira ibyagezweho no kuraga abana be ubumwe, yasabye urubyiruko kandi gukoresha neza amahirwe bafite yo kuvukira no gukurira mu gihugu kitarimo amacakubiri, bakarangwa no kunga ubumwe no guharanira ko Jenoside itazasubira ukundi. Urwibutso rwa Jenoside yakorewe Abatutsi rwa Mwulire rushyinguyemo imibiri 27.088, kuri ubu hakaba hanashyinguwemo indi mibiri 96 yabonetse.
Imibiri 96 ni yo yashyinguwe mu cyubahiro
Abayobozi b'uturere twa Kayonza na Rwamagana bashyira indabo ahashyinguye Abatutsi
Abadepite batandukanye bitabiriye uyu muhango
Guverineri w'Intara y'Iburasirazuba, Pudence Rubingisa na Visi Perezida wa Sena, Solina Nyirahabimana bitabiriye uyu muhango
Senateri Havugimana Emmanuel yatanze ikiganiro cyagarutse ku mateka y'u Rwanda
Umuyobozi w'Akarere ka Rwamagana, Mbonyumuvunyi Radjab, yavuze ko muri aka Karere hari inzibutso 11 zishyinguyemo imibiri irenga ibihumbi 84
Umuyobozi w'Akarere ka Rubavu wungirije ushinzwe imibereho myiza y'abaturage, Ishimwe Pacifique mu kiganiro na IGIHE yavuze ko basanze mu mashuri amwe n'amwe bakeneye kuvugurura imirire kugira ngo abana bakure neza.
Ati “Kongera ibihumyo ku mafunguro agaburirwa abana ku mashuri, ni igitekerezo twagize nyuma yo gusanga mu mashuri amwe dukeneye kongera imirire kuko harimo abana bato biga mu marerero (ECD) n'amashuri y'inshuke bakeneye intungamubiri ariko n'abakuru badahawe ifunguro ryuzuye bagira ibibazo by'imikurire bikazagira ingaruka z'igihe kirekire.'
Ishimwe yavuze ko bizatangirira mu mashuri abanza 47 bikazakomereza no mu yandi bafatanyije n'abafatanyabikorwa.
Ati “Abazatangirirwaho bazabonamo inyungu nyinshi ku bana, kuko intungamubiri zirimo zizahindura byinshi mu myigire yabo. Birashoboka cyane ishuri ubwaryo ribigizemo uruhare, kuko twavuye kuri 32% twariho muri 2024 none ubu tugeze ku 9% mu kuvana abana bari munsi y'imyaka ibiri mu igwingira.”
Abarimu 80 bo mu karere ka Rubavu ku ikubitiro bahawe amahugurwa mu gihe cy'iminsi ine yatanzwe na Kilimo Trust, Urubyiruko rw'abakorerabushaje n'abandi bafite ubumenyi ku buhinzi bw'ibihumyo kuva ku gukora imigina kugeza bigeze ku isahane.
Umugenzuzi w'uburezi mu murenge wa Rubavu, Ndagijimana Jean Marie Vianney mu kiganiro na IGIHE yahamije ko ubumenyi bahawe bazabukoresha bateza imbere imirire y'abanyeshuri.
Ati “Ibihumyo ni ingirakamaro ku mafunguro y'abana ku ishuri, kuko bagiye kujya bayafata akungahaye ku ndyo yuzuye, nubwo kugaburira abana bisanzwe ntitwari twarigeze tugaburira abana inyama kuko zifite ibiciro bihanitse, ariko tubonye icyo tuzajya tuzisimbuza ku mafunguro, bigire uruhare mu gukumira imirire mibi n'igwingira.”
Guverinoma y'u Rwanda yiyemeje ko mu myaka itanu hazashyirwa imbaraga mu kurwanya imirire mibi ku buryo igwingira mu bana bari munsi y'imyaka 5 rizaba ryavuye kuri 33% rikagera kuri 15%.
Ibihumyo byagaragajwe nk’intwaro izafasha guhangana n’igwingira mu bana bakiri mu mashuri
Minisitiri w'Ububanyi n'Amahanga w'u Rwanda, Olivier Nduhungirehe, yemereye IGIHE ko u Rwanda rwamaze guhabwa ubusabe bw'uko izi ngabo zazahabwa inzira zikanyura mu gihugu zitaha, ndetse ko rwabyemeye.
Ati 'Yego twarabemereye [kunyura mu Rwanda]'.
Ntabwo itariki Ingabo za SADC zizavira muri RDC iremezwa gusa hamaze gushyirwaho itsinda riri kwiga kuri iyi gahunda, aho rimaze iminsi ritangiye imirimo yaryo i Dar es Salaam muri Tanzania.
Bivugwa ko Ingabo za SADC niziva i Goma, zizinjira mu Rwanda zinyuze ku mupaka wa Rubavu, hanyuma zikava mu gihugu zikomereza muri Tanzania, kimwe mu bihugu bifite ingabo muri Congo.
Ibindi bihugu bifite ingabo muri ubu butumwa ni Afurika y'Epfo ifiteyo nyinshi kurusha ibindi hamwe na Malawi.
Mu biganiro byari byarahuje Ingabo za SADC n'Umutwe wa M23, harimo ko mu gihe cyo gutaha, izi ngabo zizatwara ibikoresho byazo bya gisirikare ariko ko zizareka ibyasizwe n'Ingabo za Congo.
Ingabo za FARDC zikiri i Goma nazo zigomba kuhava ariko uburyo bizakorwamo ntabwo buramenyekana.
Ibikorwa byo gutaha kw'Ingabo za SADC ziri muri Congo byashyizwemo imbaraga muri iyi minsi nyuma y'umwuka mubi wavutse aho Umutwe wa M23 washinje izi ngabo kugira uruhare mu mirwano yabaye ku wa 11 Mata.
Umugaba Mukuru w'Ingabo za Afurika y'Epfo, Rudzani Maphwanya, yatangaje ko gahunda yo gucyura izi ngabo igomba kwihutishwa.
U Rwanda ruheruka guha inzira abakozi ba Loni bari i Goma bari babuze uko bataha ubwo imirwano yari ikajije umurego hagati ya M23 n'Ingabo za Leta ya RDC.
Rwanahaye inzira ingabo za SADC zakomerekeye ku rugamba zihanganye na M23 hamwe n'imirambo y'abasirikare bari muri ubu butumwa.
U Rwanda rwemereye Ingabo za SADC inzira mu gihe zizaba ziri kuva i Goma
Keretse habaye impinduka zidateguwe, urubanza rwa Sean 'Diddy' Combs ku byaha bikomeye byo gucuruza abantu ku gitsinagabo n'ibindi bizatangira mu kwezi gutaha. Byongeye kandi, amashusho yakoreshejwe muri filime mbarankuru yakozwe na Warner Bros Discovery yiswe Fall of Diddy, yerekeye uyu muhanzi umaze iminsi aregwa byinshi, azemererwa gukoreshwa mu rubanza nubwo iyo sosiyete y'itangazamakuru iyobowe na David Zaslav yari yaragerageje kubibuza.
Uyu munsi mu gitondo, ubwo Combs yari yitabiriye urubanza, umucamanza w'urukiko rw'icyiciro cya mbere, Arun Subramanian, yanze ubusabe bw'abamwunganira mu mategeko bari bayobowe na Marc Agnifilo na Teny Geragos bwo gusubika urubanza iminsi 60. Ubwo urubanza rwatangiraga, Subramanian yahise yanga icyo cyifuzo, cyari gishingiye ku kuba ibiro by'umushinjacyaha wa Leta muri Southern District of New York byaratinze gutanga ibimenyetso, ndetse ngo bikaba bitanafite bimwe muri ibyo bimenyetso byavuye kuri 'Victim-4.'
Subramanian yavuze ko ibyo abunganira Combs bavuga atari bishya mu rubanza rumaze amezi menshi ruregerwa ibibazo by'imikorere y'inzego z'amategeko, kuva Combs yafungwa muri Nzeri mu cyumba cya hoteli i New York. Yongeye kumva agahinda ko kuba aba bunganira baregura bashaka ko urubanza rutangira muri Nyakanga aho kuba mu cyumweru cya mbere cya Gicurasi. Yanatangaje ko inyandiko nshya ishinja Combs ahanini isubiramo ibyari byarigeze gutangwa mbere, bityo atumva impamvu haba hadahari umwanya uhagije wo kwitegura.
Gutoranya abagize inteko y'abacamanza biteganyijwe gutangira mu cyumweru cya mbere cya Gicurasi, naho amagambo atangiza urubanza nyirizina azatangira tariki 12 Gicurasi. Naramuka ahamijwe icyaha cy'ishyirahamwe ry'abagizi ba nabi (racketeering), gucuruza abantu ku gitsinagabo, kujyana abantu gukora ubusambanyi n'ibindi, Combs w'imyaka 55 washinze Bad Boy Records, ashobora kurangiriza ubuzima bwe mu buroko.
Amashusho ya Warner Bros Discovery yemerewe kwinjira mu rubanza
Warner brothers
Mu manza z'uyu munsi zabanjirije urubanza nyirizina, umucamanza Subramanian yanze icyifuzo cya Warner Bros Discovery cyo kutemera ko amashusho atagaragaye muri Fall of Diddy akoreshwa mu rubanza. Ayo mashusho arimo umukozi wahoze akorana na Combs n'umukobwa wahoze ari umukunzi we. Warner Bros yari yaragerageje kwitwaza uburenganzira bw'itangazamakuru (reporter's privilege) ngo ayo mashusho atagere ku rukiko. Ariko umucamanza yavuze ko abantu bagaragara muri ayo mashusho bazatanga ubuhamya, bityo amashusho akaba afite agaciro k'ukuri n'akamaro mu gukurikirana ukuri.
Combs amaze kugerageza inshuro eshatu zose kuva afashwe mu Kwakira ushize ngo arekurwe by'agateganyo yatanze ingwate ya miliyoni 50 z'amadolari, ariko zose zaranze. Kugeza ubu afungiye mu kigo cy'imfungwa cya Metropolitan Detention Center i Brooklyn, aho afite nimero 37452-054. Guhera ku itariki 1 Mutarama 2025, hari ibindi byaha byongeweho n'ubushinjacyaha bwugarijwe n'igitutu cya politiki muri SDNY, harimo n'urubanza rwongewe vuba Combs yahakaniye ibyaha ku itariki 14 Mata.
Ubushinjacyaha buravuga uko Combs yayoboraga ibikorwa bye nk'igisirikare
Mu nyandiko ubushinjacyaha bwashyikirije urukiko ku wa 17 Mata, bwagize buti:
'Mu gihe cy'imyaka irenga icumi, uregwa yakoreye ihohoterwa rishingiye ku gitsina, iryo ku mubiri, iry'umutima ndetse n'amagambo y'ubugome ku bantu benshi. Ku birebana na Victim-1, Victim-2, na Victim-3, yakoresheje iryo hohoterwa, iterabwoba, uburiganya n'igitugu kugira ngo abahatire kwinjira mu bikorwa by'ubusambanyi bibyara inyungu.'
Bagakomeza bati:
'Ibyiswe 'Freak-Offs' byari ibikorwa byo gusambana bimara iminsi myinshi byategurwaga na Combs, akabiyobora, akabikurikirana ari mu gikorwa cyo kwikinisha, akanabifata amashusho. Yayoboraga aba bantu abaciye intege binyuze mu bugome, ibijejwe by'akazi cyangwa amafaranga, kubaha cyangwa kubima inkunga, gukurikirana aho bari, kubategeka uko bambara, gusoma inyandiko zabo z'ubuvuzi, kubayobora aho batuye ndetse no kubaha ibiyobyabwenge.'
Ibindi byemezo byafashwe n'urukiko
Mu rundi rubanza rwatwaye amasaha arenga abiri, umucamanza Subramanian yategetse ko Cassie Ventura â” ari nawe witwa Victim-1Â azatanga inyandiko zose z'igitabo yigeze kwandika kitarajya ku isoko, ariko ntazatanga ubutumwa bw'ubutumwa cyangwa inyemezabwishyu nk'uko Combs yabisabaga.
Urukiko rwanemeye ko Victim-2, Victim-3, na Victim-4 bazatanga ubuhamya bakoresheje amazina y'impimbano, nubwo abunganira Combs bavuga ko bamwe muri bo bavuga ku mugaragaro ku byerekeye uyu muhanzi bityo bakazamenyekana. Umucamanza yavuze ko azemera gusubiramo icyo cyemezo nibigaragara ko kugira ibanga amazina yabo bihungabanya uburyo bwo kwiregura kwa Combs.
Ikindi cyemezo cyafashwe ni uko umuhanga mu mitekerereze wifashishijwe n'ubushinjacyaha atazemererwa kuvuga ijambo 'gushyira umuntu mu bibazo by'igitugu' (coercive control), ahubwo azavuga muri rusange ku mibanire ibamo ihohoterwa.
Urukiko rwaje no kwemeza ko bamwe mu bahamya babiri ba Leta bari bagiye kuvuga ku byaha bivugwa byabaye imyaka 20 ishize batazemerewe gutanga ubuhamya. Subramanian yavuze ko ayo makuru 'ashobora gutera umwuka mubi' kandi 'atarimo gihamya.'
Diddy aregwa no mu manza nyinshi z'ubucuruzi
Uretse uru rubanza rwa gisirikari, Combs aregwa n'abandi benshi mu manza z'ubucuruzi, cyane cyane izishyikirijwe inkiko n'umunyamategeko Tony Buzbee ukorera muri Houston, aho ashinjwa ihohoterwa n'ibikorwa bijya kumera nk'ibyo byo gucuruza abantu. Yaburanye avuga ko ari umwere muri izo manza zose, kandi zimwe zarasubitswe cyangwa zarasibanganye mu nkiko.
Nubwo hari abavoka batandukanye bamuvuyemo, kuri ubu Combs yinjije mu itsinda rimwunganira Brian Steel, wigeze kugira uruhare mu gutsindira rapper Young Thug urubanza rw'ishyirahamwe ry'ubugizi bwa nabi. Uwo yamusimbuye ni Anthony Ricco, wavuze ko 'nubwo yagerageje gukora neza inshingano ze mu rwego rw'amategeko, atagishoboye gukomeza gukora nk'umwunganizi wa Combs nk'uko amategeko abiteganya.'
Amabwiriza ya FAA avuga ko abo bagore batandatu batagejeje ku bipimo by'ingenzi bisabwa ngo umuntu yitwe umunya-isanzure.
Itsinda ry'abagore gusa ry'isosiyete Blue Origin ryageze mu isanzure amahoro, ariko ku birebana no kwitwa 'abanya-isanzure' (astronauts), amabwiriza ya Leta yo hambere ari kubasubiza ku isi.
Muri iki cyumweru, itsinda ry'abagore b'ibyamamare barimo umuririmbyi Katy Perry n'umunyamakuru Gayle King, bagize urugendo rugera ku mpera z'isanzure ndetse binjira mu kirere cy'inyuma ya atmosphère y'Isi. Uru rugendo rwatwaye n'indege yikora (ikoresha ikoranabuhanga nta mushoferi) rwabaye intambwe ikomeye mu rugendo rw'ubucuruzi mu isanzure, ariko runateje impaka ku cyemezo cy'ukuri gishingirwaho ngo umuntu yitwe 'umunya-isanzure.'
Mu butumwa yanyujije kuri X ku wa 17 Mata, Umunyamabanga wa Leta Zunze Ubumwe za Amerika ushinzwe ubwikorezi, Sean Duffy, yashimagije iri tsinda ko ari 'intwari kandi bashashagirana,' ariko agaragaza impamvu batuzuza ibisabwa ngo bemerwe n'Ikigo gishinzwe indege za gisivile muri Amerika (FAA) nk'abagendereye isanzure mu buryo bwemewe. Yavuze ko icyo cyubahiro gifite urwego rwo hejuru bisaba kugeraho.
'Igikorwa cy'ubucuruzi cy'Abanyamerika mu isanzure ni igishushanyo cy'ubuhanga n'ubudasa by'Amerika,' Duffy yanditse. 'Ariko amabwiriza ya nyuma ya FAA yari mu gahunda y''ibikoresho by'icyubahiro ku bagenzi b'isanzure' (Commercial Space Astronaut Wings Program) yari asobanutse neza: Abagize urugendo mu isanzure bagomba kuba baragaragaje ibikorwa by'ingenzi ku mutekano rusange cyangwa umutekano w'ingendo z'abantu mu isanzure.'
Abo bagore batandatu uretse Perry na King, harimo n'umuhanga mu bijyanye n'indege n'isanzure Aisha Bowe, umuharanira uburenganzira bwa muntu Amanda Nguyen, umukinnyi wa filime n'umwanditsi Kerianne Flynn, ndetse n'umunyamakuru Lauren Sánchez, wambitswe impeta na Jeff Bezos washinze Blue Origin bose bafite ibyo bagezeho bikomeye mu buzima bwabo bw'umwuga.
Umunyamakuru Lauren Sánchez, wambitswe impeta na Jeff Bezos washinze Blue Origin
Ariko bijyanye n'urugendo rwabo mu isanzure, Duffy avuga ko batagejeje ku bipimo bisabwa na FAA.
'Itsinda ryagiriye urugendo mu isanzure muri iki cyumweru rikoresheje indege yikora ya Blue Origin ni intwari kandi bafite isura nziza, ariko ntimwemerewe kwiyita abanya-isanzure,' yakomeje yandika ku bijyanye n'ibisobanuro nyabyo bigomba gukoreshwa kuri ibyo bagezeho. 'Nta na rimwe bujuje ibisabwa na FAA byo kwitwa abanya-isanzure.'
Urugendo rw'amateka rw'abagore gusa
Ni bande bemererwa kwitwa abanya-isanzure? Igisubizo kuri iki kibazo giterwa n'uwo ubajije.
Gahunda ya FAA yiswe Commercial Space Astronaut Wings Program yari isaba abantu babiri ibisabwa kugira ngo bemererwe kwitwa abanya-isanzure: kuba barageze nibura ku bilometero 80 hejuru y'ubutaka bw'Isi, kandi kuba baragize uruhare rugaragara mu bikorwa by'ingenzi bijyanye n'umutekano w'ingendo z'abantu mu isanzure cyangwa umutekano rusange.
Iyo gahunda ya FAA yashyizweho mu 2004 isozwa mu 2021, bitegura ko ubukerarugendo mu isanzure buzatangira. Nubwo bimeze bityo, urutonde rw'abahawe icyo cyubahiro nacyo ruracyagaragara ku rubuga rwa FAA. Bowe, Nguyen, Flynn, King, Perry na Sánchez bose baragaragara kuri urwo rubuga, ariko nta n'umwe ubarwa mu bahawe 'Astronaut Wings' kuko nta n'umwe wabaye mu myanya y'ingenzi y'akazi cyangwa ubuyobozi mu rugendo.
Hanze y'amabwiriza ya FAA, NASA isobanura umunya-isanzure nk'umuntu watoranyijwe mu itsinda ry'abajya mu isanzure ndetse akaba yarabigize umwuga.
Ijambo astronaut nk'uko risobanurwa na Merriam-Webster Dictionary, rishingira cyane ku mwuga w'umuntu, rikavuga ko ari 'umuntu wagize ingendo zijya hanze y'ikirere cy'Isi umwuga we.' Mu bisobanuro rusange, iryo jambo risobanura 'umuntu wese wagiriye urugendo hanze y'ikirere cy'Isi.'
Kanye West na Bianca Censori Bagaragaye Bari Kuri Dinner muri Espagne, Bisa nk'aho Basubiranye
Kanye West na Bianca Censori basa n'abongeye kugerageza gukomeza urukundo rwabo⦠kuko bari kumwe mu rugendo ndetse bagaragaye bafatanye ifunguro rya nimugoroba muri Espagne.
Reba iyi video igaragaza Kanye na Bianca bari gusangira kuri uyu wa Gatanu muri resitora y'Abahinde iherereye mu birwa bya Balearic⦠byibura ku buryo bigaragara, bisa nk'aho bongeye kwiyunga nyuma y'igihe gito batandukanye.
Kanye na Bianca si nk'abagerageza kwihisha cyangwa guhisha abantu ibyo bari gukora⦠basa n'abishimye kandi banezerewe bari kumwe.
Ibi ni ibintu bihabanye cyane n'ibyari bimaze iminsi bibaho⦠kuko twari twabonye Kanye ari mu rugendo wenyine mu Buyapani mu ntangiriro z'uku kwezi nyuma y'indirimbo yaririmbye avuga ko Bianca yamutaye.
Imirongo ye y'indirimbo yagaragazaga ko umugore we yamuretse kubera ibitekerezo byandikaga ku mbuga nkoranyambaga aho yagaragazaga gushyigikira abanzi b'abantu n'umuyobozi wabo, Adolf Hitler⦠kandi byagaragaraga ko Kanye yashakaga cyane ko asubirana n'umugore we.
Ibyinshi mu bikoresho by'imbaho bikoreshwa mu nzu, ibiro n'amahoteli agezweho byatumizwaga mu Bushinwa, Dubai, u Buhinde, Danmark n'ahandi bigatuma igihugu gikenera amadolari menshi.
Ni mu gihe imibare igaragaza ko buri mwaka u Rwanda rutumiza mu mahanga ibikoresho bikoze mu mbaho bifite agaciro ka miliyoni 300 z'amadolari, ibituma u Rwanda rukenera amadolari menshi bigatera ifaranga ry'u Rwanda kugira intege nke imbere y'idolari.
Umuyobozi w'Uruganda MT Woodtec Solutions, Ndoreyaho Théophile, yavuze ko ruzaba rutandukanye n'agakiriro kubera ko ruzaba rufitemo ikoranabuhanga riri ku rundi rwego, rukagiramo n'imashini zigezweho zihutisha akazi.
Ni uruganda ruri kubakwa n'umushoramari Ndoreyaho uri mu ba mbere bazobereye ibijyanye n'imbaho mu Rwanda akaba arufatanyije n'undi mushoramari w'Umudage.
Ati 'Tuzaba dukora ibikoresho byo mu mbaho birimo 'sale à manger', ibitanda, ameza yo mu biro, intebe, utubati. Abanyarwanda babikeneraga, abenshi babiguraga hanze ariko kubera ko ubushobozi twari dufite tuzaba twabukubye kane bizagabanya ibikoresho by'imbaho u Rwanda rwatumizaga hanze'.
Ni uruganda biteganyijwe ruzaha akazi abakozi 25 bahoraho na ba nyakabyizi bazaba bafite umubare uhindagurika bijyanye n'ubwinshi n'igabanuka ry'akazi.
Ndoreyaho avuga ko uru ruganda ruzaba rufite ikoranabuhanga ritari ahandi hantu na hamwe mu Rwanda ku buryo bizafasha mu bijyanye no guhindura ibijyanye n'iterambere ry'urubaho mu gihugu hose.
Mu byo uru ruganda rwitezeho harimo gufasha abana gufunguka mu mutwe bakabona ko ibintu bishoboka. Abantu bamenyereye ko inganda zubakwa n'abanyamahanga ariko mu gihe bazabona uruganda ruhari, kandi bakabona ni urw'umuntu bazi bizabafasha gufunguka mu mutwe babone ko ari ibintu bishoboka.
Abahabonye akazi bari kwiteza imbere
Uru ruganda rwatangiye kubakwa rukoresha abakozi barenga 100, ariko uko akazi kagenda kagabanuka, ubu rusigaranye abakozi 85.
Ishimwe David uvuga ko yahoze ari ibandi ku muhanda, atega abantu akabambura, ni umwe mu bo uru ruganda rwahaye akazi ko gusudira ibyuma.
Munyakazi Aloys, umufundi watangiranye y'imirimo yo kubaka uru ruganda, yavuze ko ari mu itsinda ry'abafundi ryitwa Tuzamurane aho yizigamira ibuhumbi 30 Frw buri byumweru bibiri.
Ati 'Ndateganya ko aka kazi nzakuramo ibihumbi 800 Frw nkongeraho andi nkagura umuririma.'
Uru ruganda rwatangiye kubakwa mu Ukuboza 2024, biteganyijwe ko bitarenze ukwezi kwa Kamena 2025 ruzaba rwatangiye gushyira ibikoresho ku isoko.
Imirimo yo kurwubaka igeze kuri 65%, aho imaze gutwara agera kuri miliyoni 400 Frw mu gihe biteganyijwe ko ruzuzura rutwaye arenga miliyari 1 Frw.
Mu Karere ka Karongi hari kubakwa uruganda rukora ibikoresho byo mu mbaho rwitezweho kugabanya ibyo u Rwanda rutumiza mu mahanga
Imirimo yo kubaka uru ruganda igeze kuri 65%
Biteganyijwe ko uruganda ruzuzura rutwaye arenga miliyari 1 Frw
Umuyobozi w’Uruganda, MT WOODTEC Solutions Ltd, Ndoreyaho Théophile, yavuze ko ruzaba ari urwa mbere mu ikoranabuhanga ry’ububaji mu Rwanda
Ibi babitangaje ku wa 17 Mata 2025, ubwo bibukaga abazize Jenoside muri uyu murenge, cyane cyane abajugunywe muri iki cyuzi.
Hashize igihe ubuyobozi bw'Akarere ka Kayonza bufatanyije na Minisiteri zitandukanye mu gukamya icyuzi cya Ruramira kugira ngo imibiri y'Abatutsi bajugunywemo ikurwemo.
Imashini zageze aho zisaya, hafatwa umwanzuro wo kuhubaka ikimenyetso cy'amateka, ibikorwa byo kugihingamo birahagarikwa. Hari hamaze gukurwamo imibiri 267.
Kabagema Jean Paul warokokeye ku cyuzi cya Ruramira ariko unafite abo mu muryango we bishwe, yavuze ko bibabaje kuba hari abahinga muri iki gishanga babona imibiri ntibayerekane, asaba Leta ko bakumirwa.
Ati ''Turifuza ko abahinzi batasubiramo, guhingamo biteye agahinda ahantu habereye ubwicanyi nka buriya. Ubu hari n'imibiri y'abacu ikihaboneka, abahahinga ntibayitwereke. Nkanjye mfite babyara banjye bahaguye tutari twabona ariko usanga hari n'abandi baturage benshi bafite ababo hariya.''
Musoni Emmanuel yavuze ko kuri iki cyuzi haroshywemo Abatutsi benshi kuva ku itariki ya 8 kugeza ku ya 16 Mata 1994. Yavuze ko mu nkengero z'iki cyuzi naho hiciwe Abatutsi benshi kandi ko imibiri ya benshi itaraboneka.
Ati ''Kiriya gishanga rero iyo bagihingamo hari ubwo babona umubiri w'abacu ntibawugaragaze. Iyo umuntu atawugaragaje usanga bitubangamira kuko nkanjye Data ni ho ari kandi sindabona umubiri we ngo tuwushyingure mu cyubahiro. Icyifuzo cyacu rero ni uko abahahinga n'abaharagira inka bose baba babujijwe.''
Perezida wa Ibuka mu Karere ka Kayonza, Ndindabahizi Didace, yashimiye Leta kuba yarashyize ikimenyetso cy'amateka ku cyuzi cya Ruramira, avuga ko bidakwiye ko hari abakomeza guhinga muri iki gishanga.
Ati ''Hariya twari twarumvikanye ko kiriya gishanga kitazagira ikindi kintu gikoreshwa, turabishima.”
Umuyobozi w'Akarere ka Kayonza, Nyemazi John Bosco, yavuze ko mu 1992 ku musozi wa Ruramira hakorerwaga imyitozo y'Interahamwe zari zakuwe muri Rukira, Ruyonza n'ahandi, asobanura ko Jenoside yagiye kuba abaturage benshi baratotejwe mu buryo bugaragara.
Yavuze ko Abatutsi benshi bagiye bahungira ahandi, bakagarurwa kuri uyu musozi, ari naho biciwe tariki ya 16 na 17 Mata, abenshi bajugunywa mu cyuzi cya Ruramira.
Meya Nyemazi yavuze ko iki gishanga kidakoreshwa, bitewe n'uko hubatswe ikimenyetso cy'amateka nk'ahantu hiciwe Abatutsi benshi.
'Ibyo bavuga ni ibinyoma bisekeje': Senateri Theresa Hatathlie yahakanye uruhare rwe mu itegeko rigenga amacumbi y'abashaka gukira ibiyobyabwenge
Senateri Theresa Hatathlie wo muri leta ya Arizona, ukomoka mu gace ka Tuba City, yikomye bagenzi be mu Nteko Ishinga Amategeko, abashinja kumuvuga nabi no kumushyira mu itegeko atigeze agizemo uruhare, rigamije gucunga neza ibikorwa by'amacumbi afasha abantu bifuza kuva mu biyobyabwenge.
Ibi yabivuze ku wa 16 Mata, ubwo yari mu Nteko Ishinga Amategeko ya Arizona, mu gihe cy'ibiganiro ku itegeko SB1308. Iri ni itegeko ryari rishyigikiwe cyane na Depite Matt Gress na Senateri Frank Carroll, rikaba rigamije kurushaho gucunga no kugenzura ibyo bigo bivura abantu bafite ibibazo by'ubumuga bwo mu mutwe cyangwa ubusinzi.
Senateri Hatathlie yagaragaje ko yatunguwe n'uko izina rye ryavuzwe nk'iry'umwe mu bateguye iri tegeko. Mu ijwi ryuzuyemo uburakari, yagize ati: 'Ni ibinyoma byambaye ubusa. Iyo ibi biba ari ukuri, bari kuba baratumiwe imbere y'inteko bakabazwa ibyo batangaje. Ibyo bavuga byose ni agasuzuguro gakabije.'
Uyu munsi ukurikiyeho, ku wa 15 Mata, iri tegeko ryemejwe n'abadepite 42 kuri 10, nubwo bamwe barimo Myron Tsosie na Mae Peshlakai batari bahari. Itegeko ryavugaga ko Minisiteri y'Ubuzima izajya igenzura ibi bigo, ikareba niba hatabamo ibiyobyabwenge cyangwa ibisindisha, ndetse inafite ububasha bwo kubihagarika igihe binyuranyije n'amategeko.
Impamvu iri tegeko ryatowe n'Inteko nubwo Hatathlie atarishyigikiye
Iri tegeko rishingiye ku mpungenge zatangiye kugaragazwa guhera mu 2019, ubwo hasozwaga iperereza ku bibazo by'abantu bo mu moko y'Abasangwabutaka baburirwa irengero cyangwa bicwa. Hagati aho, Hatathlie yari yaranatanze ibaruwa y'akababaro ashimira umwuzukuru we wapfuye ari mu kigo nk'icyo, avuga ko ibyo bigo bikomeje guteza igihombo gikabije Leta, kirenga miliyari $2 kubera uburiganya bukorerwa muri gahunda ya Medicaid.
SB1308 kandi iteganya ko abazajya bakorera muri ibyo bigo bose bazajya bafotorwa intoki, ndetse ihazabu ku bigo bisuzugura amategeko ikazamuka iva kuri $500 ikagera kuri $1,000.
Ukutumvikana hagati ya Hatathlie na Gress
Hatathlie yavuze ko mu mwaka ushize, Gress â” wahoze ari umujyanama wa Andy Tobin, wahoze ari Komiseri wa Arizona Corporation Commission (ACC) â” ari we wahagaritse itegeko yari yateguye kuko yanze ko habamo ibivuga ku bubasha bwa ACC. Hatathlie yashakaga ko ACC igira ijambo rikomeye mu guha ibi bigo uburenganzira bwo gukora.
Imiryango itandukanye yashyigikiye SB1308 nubwo Hatathlie atari muri bo
Nubwo hari abadepite bo mu ishyaka rya Democratic bari bafite impungenge kuba Hatathlie atarafatanyije na Carroll mu itegurwa ry'iryo tegeko, nk'uko byatangajwe na Depite Mariana Sandoval na Quantá Crews, barivuguruje barishyigikira nyuma yo kubona ko ryashimangiwe n'imiryango myinshi y'Abasangwabutaka ndetse n'ishyirahamwe ry'imijyi n'uturere.
Ku wa 17 Mata, Umuyobozi w'Umujyi wa Chandler akaba na Perezida w'iri shyirahamwe, Kevin Hartke, yasohoye itangazo asaba Guverineri Katie Hobbs ko yasinyira iryo tegeko agira ati: 'Ni ngombwa cyane ko iri tegeko risinywa, kuko hari abatekamutwe bakomeje kwihisha inyuma y'amazina y'ibigo bivura, bagakoresha abantu bafite intege nke, bakabashyira mu kaga. SB1308 izaha Leta ubushobozi bwo kubahashya.'
Ese iryo tegeko rizasinwa koko?
Guverineri Hobbs yatangaje ko agiye guhagarika gushyira umukono ku mategeko mashya mu gihe hataraboneka ubwumvikane ku bijyanye no gutanga inkunga yihutirwa mu Kigo gishinzwe abafite ubumuga bwo mu mutwe (Division of Developmental Disabilities). Ariko, yavuze ko iryo hagarikwa ritareba amategeko azamugeraho mbere y'iyo tariki, bityo bikaba bishoboka ko SB1308 rizasinywa.
Abanyeshuri bashya bakiriwe ku wa 17 Mata 2025, baziga muri gahunda y'amanywa.
Umuyobozi Mukuru Wungirije Ushinzwe Amasomo muri ILPD, Dr. Sezirahiga Yves, yababwiye ko bagiye kwiga ubunyamwuga mu mategeko, kuko mbere bigaga amategeko mu buryo bw'amagambo.
Ati ''Ubu mugiye gushyira mu bikorwa ya magambo, kuko hano dutanga impamyabushobozi mbonezamwuga mu mategeko. Mugomba kuva hano mufite ubumyenyi buhagije mu bijyanye n'amategeko ariko mu mirimo mukora mukajya mutanga ubutabera burimo ubumuntu. Aho mwize babigishije ko muri imbata z'amategeko, ariko ibyo ntibikwiye kubabuza gutanga ubutabera burimo ubumuntu.''
Yifashishije urugero rw'urubanza, yagaragaje ko umuntu akwiye gutanga gihano ku mubyeyi ariko bakazirikana ko aba asize abana mu rugo.
Ati ''Ibihano bisubitse bitari ibyo kujya muri gereza amategeko arabyemera. Turashaka kurema abanyamwuga bava mu bihano bifunga mu gihe atari ngombwa tugakoresha n'ibindi bihano bidakoreshwa ariko biri mu mategeko yacu.''
Yongeyeho ko ubu amagororero yo mu Rwanda afite ubucucike kandi ibyo bituruka ku byemezo biba byafashwe n'abanyamategeko, kuva ku bagenzacyaha, abashinjacyaha n'abacamanza.
Kayiranga Anicet yabwiye IGIHE ko yarangije muri Kaminuza y'u Rwanda mu 2018 mu masomo ya politike, ahita abona akazi muri 'Cabinet d'Avocat', ibyatumye akunda amategeko ndetse anasubira kuyiga muri UNILAK. Nyuma yaho yahise ashinga umuryango wita ku bana n'urubyiruko.
Ati 'Niteze gukura ubunyamwuga hano muri ILPD, buzampa gukora akazi neza ngahangana ku isoko mpuzamahanga ndetse no mu gihugu cyanjye. Iyi Kaminuza nabonye ari nziza cyane, ifite abayobozi beza batwakiranye urugwiro, banadusobanurira amavu n'amavuko yayo, icyo igamije ndetse natwe batubwira icyo badukeneyeho.''
Abatangiye aya masomo, ni abaziga ku manywa kandi amasaha yose (Day Program), bakaziga mu gihe cy'amezi atandatu.