Perezida wa IBUKA mu Karere ka Kayonza, Ndindabahizi Didace, yatangaje ko hakiri imibiri irenga ibihumbi 10 y'Abatutsi bishwe muri Jenoside yakorewe Abatutsi mu 1994 itaraboneka ngo ishyingurwe mu cyubahiro. Yasabye ababa bafite amakuru ku hantu iyo mibiri yaba iri kuyatanga kugira ngo hashyirwe mu bikorwa igikorwa cyo kuyishyingura uko bikwiye.
Ibi yabivuze ku wa 7 Mata 2025, ubwo hatangizwaga icyumweru cy'Icyunamo n'iminsi 100 yo Kwibuka ku nshuro ya 31 Jenoside yakorewe Abatutsi.
Iki gikorwa cyabereye ku Rwibutso rwa Jenoside rwa Mukarange, aho Abayobozi batandukanye, abarokotse Jenoside n'abaturage bahuriye mu gikorwa cyo guha icyubahiro abazize Jenoside.
Ndindabahizi yavuze ko akarere ka Kayonza gatuwe n'abantu benshi barokotse Jenoside ndetse n'imiryango itaramenya irengero ry'abayo.
Ndindabahizi yavuze ko abarenga ibihumbi 40 bishwe mu minsi itageze kuri 14 gusa, kuko nyuma y'icyo gihe Ingabo za FPR Inkotanyi zari zamaze kubohora ako gace.
Ati: 'Mu nzibutso enye ziri muri aka karere, imibiri irimo ntiragera no ku bihumbi 30. Bivuze ko hari irenga ibihumbi 10 itaraboneka. Uwo ni umwihariko Kayonza ifite, ni ikibazo gikomeye tugomba gufatanya kugikemura.'
Yakomeje agaragaza ko kwibuka Jenoside atari igikorwa cy'umunsi umwe cyangwa igihe runaka, ahubwo ari urugendo rwo gusana amateka, kongera kubaka ubumwe n'ubwiyunge no gukomeza urugamba rwo kurwanya ingengabitekerezo ya Jenoside.
Yashimangiye ko gutanga amakuru ku hantu haba harajugunywe imibiri cyangwa se ku bantu bazi ibyo babonye mu gihe cya Jenoside, ari igikorwa cy'ubutwari no gufasha mu gusubiza agaciro abishwe.
Yasabye abaturage gukomeza kuba abafatanyabikorwa mu bikorwa byo kubaka amahoro n'iterambere rirambye, anashimira imiryango y'abarokotse ikomeje kwihangana n'ubwitange muri uru rugendo rwo kwibuka no gukomeza kubaka igihugu.
Perezida wa IBUKA mu Karere ka Kayonza, Ndindabahizi Didace, yatangaje ko hakiri imibiri irenga ibihumbi 10 y'Abatutsi bishwe muri Jenoside yakorewe Abatutsi mu 1994 itaraboneka ngo ishyingurwe mu cyubahiro.
Perezida wa Zimbabwe, Emmerson Mnangagwa, yatangaje gahunda yo gukuraho imisoro yose ku bicuruzwa biva muri Amerika, hagamijwe kuzahura umubano hagati y'ibi bihugu byombi, umaze imyaka myinshi warazahaye. Iki cyemezo, cyafashwe na Zimbabwe, kibaye nyuma y'aho Amerika imaze igihe ishyira imisoro ku bicuruzwa biva mu bihugu bitandukanye, ndetse Donald Trump yagaragaje ko ibyo bihugu byungukira kuri Amerika, ariko bikayirengagiza.
Zimbabwe yari imaze igihe ifashwa n'ibyo byemezo bya Trump, aho imisoro ku bicuruzwa byayo byageraga kuri 18%, ibintu byateje ikibazo mu rwego rw'ubucuruzi.
Perezida Mnangagwa yashyizeho gahunda yo gukuraho iyi misoro kugira ngo byorohere Zimbabwe kubona amahirwe menshi mu gucuruza n'Amerika, binatuma ibicuruzwa byayo bigera ku masoko akomeye yo ku isi.
Mu itangazo ryashyizwe hanze na Perezida Mnangagwa, yavuze ko nubwo imisoro ku mpande zombi ari ingenzi mu guteza imbere inganda z'imbere mu gihugu no guhanga imirimo, Zimbabwe yihaye intego yo kubana neza n'ibindi bihugu, aho idashaka gufata ibyemezo byatuma umubano w'ibihugu ugira ikibazo.
Yashimangiye ko iki cyemezo kigamije gushyigikira ubucuruzi hagati y'Amerika na Zimbabwe, mu buryo buzafasha ibicuruzwa by'Amerika kugera ku isoko rya Zimbabwe, ndetse na Zimbabwe ikagira amahirwe yo kongera umubare w'ibicuruzwa byayo bihabwa isoko rya Amerika.
Perezida Mnangagwa yavuze ko iyi gahunda izafasha kugabanya impungenge Perezida Trump yari afite ku bihugu bifatirana Amerika mu gihe byorohereza ibicuruzwa muri Amerika, ariko bigasuzugura ibyo Amerika igurisha.
Yagize ati, 'Izi ngamba zigamije korohereza ibicuruzwa biva muri Amerika kugera ku isoko rya Zimbabwe ndetse binafashe ibicuruzwa byo muri Zimbabwe kwiyongera ku isoko ryo muri Amerika.
Ibi byerekana uburyo Zimbabwe ishyigikiye ubucuruzi buciye mu mucyo n'imikoranire myiza hagati y'ibihugu byombi.'
Uyu mwanzuro witezweho kuzahura ubucuruzi hagati ya Zimbabwe n'Amerika, ndetse ukaba witezweho no gufasha mu kongera ubushobozi bw'inganda n'ubucuruzi bwo mu gihugu imbere. Perezida Mnangagwa yongeye gushimangira ko Zimbabwe ikomeje kuba intangarugero mu gushyira mu bikorwa ingamba zigamije kwagura ubucuruzi no guharanira iterambere ry'ubukungu.
Perezida Mnangagwa yashyizeho gahunda yo gukuraho iyi misoro kugira ngo byorohere Zimbabwe kubona amahirwe menshi mu gucuruza n'Amerika, binatuma ibicuruzwa byayo bigera ku masoko akomeye yo ku isi.
Abashinzwe iperereza mu gihugu cya Kenya bamaze gusoza iperereza ryimbitse ku rupfu rubabaje rwa Agnes Wanjiru, umukobwa w'imyaka 21 wabaye umubyeyi akiri muto. Umurambo we wabonetse mu buryo bubabaje mu kigega cya septique mu mujyi wa Nanyuki mu mwaka wa 2012.
Iri perereza ryakurikiye imyaka irenga icumi Agnes Wanjiru amaze aburiwe irengero nyuma yo kubonwa bwa nyuma ari kumwe n'abasirikare b'Abongereza bari muri Kenya mu myitozo ya gisirikare.
Nk'uko byatangajwe ku wa mbere, ibiro by'umuyobozi w'ubushinjacyaha (ODPP) byemeje ko byakiriye dosiye yuzuye y'iperereza.
Umuryango wa nyakwigendera umaze imyaka myinshi ugaragaza agahinda k'igihe kirekire batabonye ubutabera, ndetse bakanenga inzego zishinzwe umutekano kuba zarinze ziceceka.
Ubu hagaragaye icyizere gishya ko ubutabera bushobora kuboneka, nyuma y'imyaka 13 nta n'umwe uragezwa imbere y'ubutabera ku rupfu rwa Wanjiru, n'ubwo ubujurire bwagiye busabwa inshuro nyinshi.
Mu cyumweru gishize, habaye igikorwa cyerekana umuhate mushya wo gukurikirana ubutabera. Umunyamabanga ushinzwe ingabo muri Leta Zunze Ubumwe z'u Bwongereza, John Healey, yahuye n'umuryango wa Agnes Wanjiru ku wa mbere, anatangaza ko igihugu cye gishyigikiye ubushake bwo kugarura ukuri n'ubutabera kuri uru rupfu.
Yagize ati: 'Nacishije bugufi cyane guhura n'umuryango wa Agnes Wanjiru. Mu myaka 13 ishize apfuye, bagaragaje imbaraga n'ubwihangane bidasanzwe.'
Umukobwa wa Wanjiru, ubu ufite imyaka 13, yari afite amezi atanu gusa ubwo nyina yaburaga. Yarezwe na nyirakuru na nyirasenge, baramurera bamuha urukundo n'uburere mu gihe bari mu gahinda gakomeye ko kubura umukobwa wabo.
Ingabo z'u Bwongereza zikomeje kugira uruhare runini muri Kenya, aho abasirikare bagera kuri 200 bahoraho mu myitozo ya gisirikare.
Nyamara, ikibazo cy'imyitwarire y'izi ngabo kimwe n'ingaruka z'imyitozo ku bidukikije cyakomeje guteza impaka, kikaba gishingirwaho n'abasaba ko habaho kuvugurura imikoranire hagati y'ibihugu byombi, harimo no gushyiraho uburyo bwo gukurikirana abanyabyaha nubwo baba baturuka mu mahanga.
Umuryango wa nyakwigendera umaze imyaka myinshi ugaragaza agahinda k'igihe kirekire batabonye ubutabera, ndetse bakanenga inzego zishinzwe umutekano kuba zarinze ziceceka.
Ku wa Mbere, ikipe ya Arsenal yakoze imyitozo yayo ya nyuma mu birindiro bya London Colney, mbere y'umukino ukomeye ubanza wa 1/4 cy'irangiza cya UEFA Champions League aho izacakirana na Real Madrid, imwe mu makipe afite amateka akomeye ku mugabane w'u Burayi.
Bukayo Saka, wari umaze imikino ibiri asimburwa, yagaragaye ameze neza mu myitozo, ibintu byerekana ko ashobora kugaruka mu ikipe ibanza ya Mikel Arteta.
Ni inkuru nziza ku bakunzi ba Arsenal kuko Saka ari umwe mu bakinnyi bagize uruhare rukomeye mu mikino myiza y'iyi kipe muri uyu mwaka.
Ni inkuru nziza ku bakunzi ba Arsenal kuko Saka ari umwe mu bakinnyi bagize uruhare rukomeye mu mikino myiza y'iyi kipe muri uyu mwaka.
Ku wa Gatandatu w'icyumweru gishize, Arsenal yanganyije na Everton igitego 1-1 mu mukino wa Premier League, bikaba byabaye imbogamizi mu rugamba rwo kwegukana igikombe cya shampiyona.
Nubwo Liverpool ikomeje kuyoboye urutonde, Arsenal iri gukomeza guhatana bikomeye, ikaba iri ku mwanya wa kabiri ku rutonde rw'agateganyo. Ni intsinzi y'ingenzi bagomba gushaka kugira ngo bongere icyizere cyabo mu marushanwa abiri bari guhatanamo.
Arsenal iri mu mukino wa 1/4 cya Champions League ku nshuro ya kabiri yikurikiranya, kandi ni ikipe itarakubitiwe mu rugo mu mikino 10 ishize y'imikino yose. Muri iyi mikino, yatsinze umunani, ibintu byerekana ko Colney ari igihome gikomeye ku makipe abagana.
Ku rundi ruhande, Real Madrid yageze i Londres nyuma yo gutsindwa na Valencia ibitego 2-1 muri shampiyona ya Espagne, igihombo cyatwaye amahirwe menshi yo kwegukana La Liga.
Nubwo bimeze bityo, Real Madrid iracyafite icyizere cyinshi muri Champions League, aho imaze gusezerera amakipe akomeye nka Manchester City na Atletico Madrid. Iyi kipe ifite ibikombe 15 bya Champions League, irashaka kwiyongera ku mateka yayo atangaje.
Real Madrid yageze i Londres nyuma yo gutsindwa na Valencia ibitego 2-1 muri shampiyona ya Espagne, igihombo cyatwaye amahirwe menshi yo kwegukana La Liga.
Amakipe yombi amaze guhurira rimwe muri Champions League mu mwaka wa 2005-06, aho Arsenal yatsinze Real Madrid igitego 1-0 mu mikino ibiri.
Ibyo byabaye inzira yabafashije kugera ku mukino wa nyuma w'icyo gihe batsinzwe na FC Barcelona. Uyu mukino witezwe cyane na benshi kuko ushobora no gusobanura byinshi ku hazaza h'aya makipe yombi mu rugamba rwo kwegukana igikombe cy'uyu mwaka.
Ni umukino w'amateka, uzahuza abatoza b'abahanga Mikel Arteta na Carlo Ancelotti ndetse n'abakinnyi bafite impano idasanzwe. Abafana bategereje kureba uko Arsenal izitwara imbere y'iyi kipe y'igihangange, cyane ko bazaba bafite inyungu yo gukinira imbere y'abafana babo.
Ku wa Mbere, ikipe ya Arsenal yakoze imyitozo yayo ya nyuma mu birindiro bya London Colney, mbere y'umukino ukomeye ubanza wa 1/4 cy'irangiza cya UEFA Champions League aho izacakirana na Real Madrid.
Mu gihe u Rwanda rwibuka ku nshuro ya 31 Jenoside yakorewe Abatutsi mu 1994, Perezida Emmanuel Macron yongeye kugaragaza umuhate w'u Bufaransa mu kugeza imbere y'ubutabera abayigizemo uruhare.
Nubwo amagambo nk'aya yakirwa neza, kandi koko u Bufaransa buri mu bihugu bike byo mu burengerazuba bw'Isi bwigeze gukurikirana bamwe mu bayigizemo uruhare, cyane cyane mu myaka ishize, biracyasa n'amagambo adafite ishingiro igihe hakomeje kugaragara uburangare mu gufata bamwe mu bakekwaho Jenoside bakidegembya mu Bufaransa.
Hashize imyaka myinshi u Bufaransa bufatiwe nk'ubuhungiro bw'inkoramaraso zizwi cyane zagize uruhare mu itegurwa no gushyira mu bikorwa Jenoside, by'umwihariko abagize Akazu, itsinda rikomeye ryari rigizwe n'abantu bo mu muryango wa Habyarimana n'inshuti ze za hafi, bagize uruhare rukomeye mu itegurwa no gushyira mu bikorwa Jenoside yakorewe Abatutsi.
Agathe Kanziga, umugore wa Habyarimana
Muri bo harimo Agathe Kanziga, umugore wa Habyarimana wahoze ari Madamu wa Perezida, akaba n'umuyobozi udasubirwaho w'Akazu. Yari nk'umuhuza w'abagize iri tsinda ryari rigizwe n'abanyapolitiki bakomeye, abasirikare, abacuruzi n'abihaye Imana. Nubwo u Rwanda rwagiye rusaba kenshi ko yoherezwa cyangwa agacirwaho urubanza mu Bufaransa, Kanziga akiri mu gihugu nk'aho nta kibi yakoze.
Hari n'abandi nka Laurent Serubuga, wari umusirikare mukuru wagize uruhare rugaragara mu bwicanyi, nawe ugikomeje kwidegembya mu Bufaransa nta nkomyi.
Laurent Serubuga, wari umusirikare mukuru wagize uruhare rugaragara mu bwicanyi
Niba koko u Bufaransa bufite ubunyangamugayo mu bijyanye n'ubutabera no kwibuka, bugomba guhagarika uyu muco wo gukurikirana bamwe no kwirengagiza abandi. Ubutabera ntabwo bugira aho buhagararira, kandi nta muntu n'iyo yaba afite ububasha bungana iki ugomba guhishwa cyangwa kurindwa gukurikiranwa. Buri muntu wese ushinjwa Jenoside agomba gushyikirizwa ubutabera, nta vangura.
Byongeye kandi, u Bufaransa n'ibindi bihugu by'u Burayi bigomba guhagurukira byimazeyo abahakana Jenoside n'abayipfobya, bakoresha ubwisanzure bwabo mu mahanga bagamije gusibanganya ukuri no gupfobya imibabaro y'abayirokotse. Guhakana Jenoside ni ugukomeza Jenoside ubwayo, kandi u Burayi ntibugomba kuba isibaniro ry'abagamije gusibanganya amateka no gutesha agaciro abazize Jenoside.
Ubufatanye nyakuri n'abarokotse Jenoside yakorewe Abatutsi busaba ibirenze amagambo y'amarangamutima. Busaba ibikorwa bifatika. Busaba ubutwari. Busaba ko u Bufaransa bwuzuza ibyo bwiyemeje mu rwego rw'ubutabera, bukohereza cyangwa bugacira imanza bose bakekwaho uruhare muri Jenoside bari ku butaka bwabwo.
U Rwanda n'Isi yose barareba. Ubutabera buvuyemo igihe si gusa ubutabera bwimye abantu ni ubutabera bwagambaniwe. Ikirenze byose, hashize imyaka 31, ntisigaye myinshi ngo abacyekwaho Jenoside bahabwe amahirwe yo kuburanishwa mu buryo bukwiye.
Trump yatangiye manda ye n'ihungabana rikomeye ry'isoko: Ese Amerika igiye gusubira mu bihe bya 1929?
Mu mwaka wa 2024, Perezida Donald Trump yihanangirije Abanyamerika ko gutora Visi Perezida Kamala Harris bizateza ihungabana rikomeye ku isoko ry'imigabane. 'Icyo ushaka ni ukureba isoko rigwa ku buryo bukabije? Nitwatsindwa aya matora, ntekereza ko isoko rizahita risenyuka,' Trump yabibwiye imbaga y'abamushyigikiye mu gihugu cya Pennsylvania mu mpera z'ukwezi kwa cumi. Mu byumweru byari byabanjirije icyo gihe, Trump yari yaratangaje yizeye ko 'natsindwa, bizateza ihungabana rikomeye ry'ubukungu, rimeze nk'iryo mu 1929.'
Visi Perezida Kamala Harris
Trump yaje gutsinda amatora, ariko bisa n'aho yari afite ukuri ku by'ihungabana ryakurikiye. Ibiciro by'imigabane byari biri hejuru ubwo Trump yinjiraga muri White House, ariko ubu biri hafi kugwa ku muvuduko utarabaho ku wundi muperezida uwo ari we wese mu mateka aheruka. Nibiramuka bifunze mu cyiciro cyitwa bear market â” bivuze kugwa ku kigero cya 20% ugereranyije n'aho byari bigeze hejuru vuba aha â” bizaba ari bwo bwa mbere mu mateka ya S&P 500 (itangira gukurikirana ibiciro kuva mu 1957) ubukungu bwinjiye muri iki cyiciro hakiri kare muri manda nshya ya perezida.
Ibyo bitwaro by'ubucuruzi (tariffs) Trump yashyizeho bishobora no guhindura ubukungu bwari buhagaze neza, bukinjira mu gihe cy'ihungabana. Kuva ku munsi w'irahira rye, S&P 500 yari imaze kugwa ku gipimo cya 15% kugeza ku cyumweru nimugoroba. Ibyo ntibinabarirwamo igihombo kinini cyari cyitezwe kuri uwo wa mbere mu gitondo.
Perezida wenyine wagize igihombo cyihuse nk'icyo ni George W. Bush mu 2001. Uwakurikiyeho ni Carter mu ntangiriro za 1977, aho isoko ryari ryagabanutse munsi ya 6%, kugira ngo tubone urugero rw'uburemere bw'ibi biri kuba ubu.
Isoko ryahombye cyane nyuma y' 'Umunsi wo Kurekurwa' (Liberation Day) wa Trump, aho yatangaje ku buryo butunguranye ko agiye kongera imisoro ku bicuruzwa bitumizwa hanze ku kigero cyitarigeze kibaho. Kuva uwo munsi w'itangazo, bibarwa ko bibiri kuri bitatu by'igihombo cya 15% byatewe n'icyo cyemezo.
'Umunsi wo Kurekurwa wakurikiwe n'iminsi yo Kurimbuka ku isoko ry'imigabane,' Ed Yardeni wo muri Yardeni Research yandikiye abakiriya be ku cyumweru. Ubukana bw'amasoko y'imigabane mu minsi ibiri ishize bwarenzwe gusa n'ihungabana ryo mu 1987, irya 2008 n'irya Covid-19 mu 2020.
Bush yinjiye ku butegetsi isoko ry'imigabane riri mu manuka, ryatewe no gusenyuka kw'ikirere cy'ubucuruzi bwifashishaga ikoranabuhanga (dot-com bubble), aho S&P 500 yagabanutse 10% mu 2000. Kub blame-a Bush byari bigoye.
Ariko Trump we yasimbuye ubutegetsi bwari buri mu bihe byiza. S&P 500 yari yarazamutse 23% mu 2024. Kubwira ko Trump ari we ntandaro y'iri gabanuka ntabwo bigoranye, cyane ko byabaye cyane kuva ku 'Liberation Day.'
Tugomba kumenya ko kugabanuka kwa 15% mu S&P 500 bitaragera ku rugero rwemewe nk'isoko riri mu cyiciro cya bear market, kuko risaba kugabanuka 20% ugereranyije n'aho ryigeze hejuru. Ariko Nasdaq yo yarigeze kuri urwo rwego kuwa gatanu, bwa mbere kuva mu 2022. Russell 2000 nayo iri mu cyiciro cya bear market.
Hari ikibazo gikomeye: Ese ibyo biba ku isoko ry'imigabane bigira ingaruka ku bukungu muri rusange? Igisubizo kiri hagati ya 'yego' na 'bishoboka cyane.'
Nubwo bamwe mu bayobozi ba Trump bavuga ko bagamije gufasha abaturage bo hasi (Main Street) nubwo byagira ingaruka ku bikorera banini (Wall Street), si ibintu byoroshye kubitandukanya.
Si nka kera mu myaka ya 1970 aho abaturage bari munsi ya 25% aribo bagiraga uruhare mu isoko ry'imigabane. Ubu hariho konti za IRA na 401(k) zituma benshi bagira imigabane. Mu 2024, abagera kuri 60% by'Abanyamerika bari bafite uruhare mu isoko, nk'uko ubushakashatsi bwa Gallup bubigaragaza.
Yardeni yagize ati: 'Wall Street ni Main Street. Izo nzira zombi zizamuka cyangwa zigwa hamwe⦠abaturage bafite imigabane myinshi mu bigo by'Abanyamerika biri guhura n'ihungabana rikomeye kubera ibyo Trump yise 'Tariffs 2.0.''
Ikindi, David Kotok, washinze Cumberland Advisors, yavuze ko izo misoro nshya zizatera nk'ihungabana rikomeye ry'ubushobozi bwo kubona ibicuruzwa, nk'iryo mu 1973-74 ubwo intambara ya Yom Kippur yazamuye igiciro cy'amavuta. 'Izo tariffs za Trump ni nk'umusoro munini cyane ushyizwe ku baturage nk'uko byamera kuri TVA,' Kotok yagize ati. 'Kugabanuka kw'ibicuruzwa bivuze kuzamuka kw'ibiciro no kugabanuka k'ubukungu â” ibintu bikomerera cyane Banki Nkuru.'
Nta buryo bumwe bwemewe ku buryo bw'ihungabana ry'ubukungu, ariko ibimenyetso bihari ni byinshi: JPMorgan yazamuye amahirwe y'uko iryo hungabana rizaba ikigereranyo kigera kuri 60% (yavuye kuri 40%). Goldman Sachs yazamuye icyizere cyaryo iva kuri 20% igera kuri 45%. HSBC yo ivuga ko amahirwe ari 40%.
Turacyategereje niba National Bureau of Economic Research izatangaza iryo hungabana mbere y'uko uyu mwaka urangira. Bifashisha ibipimo byinshi mu kubyemeza.
Ikindi gisobanuro cy'ihungabana ni uko ubukungu buba bwaragabanutse mu bihembwe bibiri bikurikirana. Ubu hari ibimenyetso ko GDP nyakuri ishobora kugwa munsi ya zeru mu gihembwe cya mbere, cyangwa ikaguma hafi aho.
Igihe giheruka GDP igabanuka mu bihembwe bibiri bikurikiranye mu mwaka wa mbere w'ubutegetsi bushya, nyuma y'umwaka utarimo ihungabana? Byabaye mu 1953, ubwo Amerika yavaga mu ntambara yo muri Koreya.
Intambara Trump yakwifashisha mu bisobanuro by'ihungabana ry'ubukungu? Ni intambara y'ubucuruzi yatangije ubwe.
Ibi byose bishobora guteza umuzenguruko mubi. Nibiba ngombwa ko isoko ryemera ko ihungabana rije, imigabane izagwa kurushaho. Ikigo RBC Capital Markets kivuga ko igihombo gisanzwe cya S&P 500 mu gihe cy'ihungabana kigera kuri 27%.
Icyizere ni igikoresho cyoroshye kwangirika. Igwa ry'isoko ryimbitse rishobora gutera ubwoba abayobozi b'ibigo n'abaguzi. Gutakaza igice kinini cy'ubwizigame mu migabane no mu 401(k) ni ibintu bitazoroha kwirengagiza. Nibaramuka bahagaritse no gukoresha amafaranga, ubukungu bushobora kurushaho kugwa.
Tariki ya 7 Mata 2025, Abanyarwanda n'inshuti zabo hirya no hino ku Isi batangiye Icyumweru cy'icyunamo n'iminsi 100 yo Kwibuka ku nshuro ya 31 Jenoside yakorewe Abatutsi, aho abarenga miliyoni bishwe bazira uko baremwe.Â
Mu butumwa Perezida Emmanuel Macron yageneye Abanyarwanda kuri uyu wa Mbere tariki 7 Mata 2025, yongeye kwemeza ko u Bufaransa buzahora buharanira ukuri n'ubutabera.Â
Yagize ati 'Nongera kwiyemeza gukomeza kubungabunga urwibutso rw'aya mateka mabi, cyane cyane mu gihe hari abagerageza kuyahakana cyangwa kuyagoreka. Amagambo y'abarokotse Jenoside aradusaba guhagurukira kurwanya urwango rwose.'
Perezida Macron yashimangiye ko u Bufaransa bufatanyije n'u Rwanda mu rugendo rwo Kwibuka no kwiyubaka, ndetse ko guhera mu 2019, tariki ya 7 Mata yashyizweho nk'umunsi wo Kwibuka Jenoside yakorewe Abatutsi ku rwego rw'igihugu mu Bufaransa.
Yagaragaje kandi ko hari imanza zimaze kuburanishwa ku butaka bw'u Bufaransa, zikarangira ubutabera bukozwe, anemeza ko izindi zikomeje.
Avuga ati 'Nk'uko nabisezeranyije, ubutabera bukomeje inzira yabwo yo gukurikirana no guhana abakekwaho kugira uruhare muri Jenoside baba mu Bufaransa. Imyanzuro y'inkiko imwe n'imwe ikomeye yarafashwe kandi ubutabera bwarakoze. Ibi bikorwa byose bigaragaza umuhate udashira w'igihugu cyacu mu kurwanya kudahana no kwibagirwa amateka.'
Nyuma y'imyaka myinshi y'umubano utari wifashe neza, u Rwanda n'u Bufaransa byatangiye urugendo rushya rw'ubwiyunge mu myaka ya vuba, cyane cyane nyuma y'iperereza ryashyizwe ahagaragara muri Werurwe 2021, ryagaragaje ko u Bufaransa bwagize uruhare rukomeye mu kudahagarika Jenoside yakorewe Abatutsi.
Raporo ya Duclert, yasabwe na Perezida Macron ubwe, yemeje ko u Bufaransa bwagize 'inshingano zikomeye kandi zibabaje', ariko buhakana kuba bwaragize uruhare rutaziguye muri Jenoside yakorewe Abatutsi.
Iyi raporo yafunguye inzira y'ubufatanye bushya hagati y'ibihugu byombi, harimo no gutanga dosiye z'inkiko, ubufasha mu butabera mpuzamahanga, ndetse n'uruhare mu bikorwa byo kwibuka.
Kuva ubwo, ibihugu byombi byashyize imbaraga mu gusangira ukuri, gukorana mu bijyanye n'ubutabera, ndetse no gufasha urubyiruko rw'ibihugu byombi kumenya amateka y'ukuri kugira ngo Jenoside ntizasubire na rimwe.
Ubutumwa bwa Perezida Macron bugaragaza ko u Bufaransa butazigera buceceka imbere y'ukuri, kandi ko buzakomeza gukurikirana abakekwaho uruhare muri Jenoside yakorewe Abatutsi.
Uru ni urwego rw'ingenzi mu kurwanya kudahana, gukomeza gusigasira amateka no guha icyubahiro abazize Jenoside.
Perezida Emmanuel Macron yagaragaje ko u Bufaransa bwiyemeje gukomeza kurwanya kudahana abakekwaho uruhare muri Jenoside yakorewe Abatutsi/ Aha yari yasuye Urwibutso rwa Jenoside rwa Kigali ruherereye ku Gisozi muri Werurwe 2021
Nibura abantu 33 bamaze kwemezwa ko bapfuye nyuma y'imvura nyinshi yateje imyuzure i Kinshasa, umurwa mukuru wa Repubulika Iharanira Demokarasi ya Kongo (DR Congo), nk'uko byatangajwe n'inzego z'ubutegetsi mu gitondo cyo ku wa Mbere.
Nibura abantu 33 bamaze kwemezwa ko bapfuye nyuma y'imvura nyinshi yateje imyuzure i Kinshasa, umurwa mukuru wa DR Congo, nk'uko byatangajwe n'inzego z'ubutegetsi mu gitondo cyo ku wa Mbere.
Minisitiri w'Intebe wungirije akaba na Minisitiri w'Ubutegetsi bw'Igihugu n'Umutekano, Jacquemain Shabani, yavuze ko iyo mvura yaguye cyane kuva mu ijoro ryo ku wa Gatanu rishyira ku wa Gatandatu, yangije bikomeye uturere twinshi tw'umujyi, isiga benshi bakomerekejwe ndetse inasenya amazu menshi.
Mu rwego rwo guhangana n'iyo ngaruka, guverinoma yashyizeho itsinda rishinzwe gucunga icyo kibazo ku bufatanye n'ingabo z'igihugu, minisiteri zitandukanye hamwe n'ubuyobozi bw'intara ya Kinshasa kugira ngo bafashe mu bikorwa by'ubutabazi no kwimura abari mu kaga.
Nibura abantu 33 bamaze kwemezwa ko bapfuye nyuma y'imvura nyinshi yateje imyuzure i Kinshasa, umurwa mukuru wa Repubulika Iharanira Demokarasi ya Kongo (DR Congo), nk'uko byatangajwe n'inzego z'ubutegetsi mu gitondo cyo ku wa Mbere.
Umugabo ukekwaho kwica uwarokotse Jenoside mu Bugesera yatawe muri yombi
Umugabo ukekwaho kwica Chantal Muhongerwa, warokotse Jenoside yakorewe Abatutsi mu 1994 mu Karere ka Bugesera, yatawe muri yombi, nk'uko byatangajwe n'Ishami rya Polisi y'u Rwanda.
Muhongerwa wari ufite imyaka 47, yari umubyeyi w'abana bane. Yishwe mu ijoro ryo ku wa Gatanu, tariki ya 4 Mata, ubwo yari avuye mu rugo ajya iwe, nk'uko byemezwa n'abatanze ubuhamya. Umurambo we wabonywe mu gihuru n'umuturanyi wari wagiye guca ubwatsi mu gitondo cyo ku wa Gatandatu, muri Kabaha, mu Mudugudu wa Kanzenze, mu Murenge wa Ntarama.
'Itangazo rya Polisi y'Igihugu rivuga riti: 'Amakuru twarayakiriye, kandi twamaze gufata umuntu umwe ukekwaho kugira uruhare muri ubu bwicanyi. Uwo ukekwa afungiye kuri sitasiyo ya Polisi ya Nyamata mu gihe iperereza rikomeje.’'
Meya w'Akarere ka Bugesera, Richard Mutabazi, yabwiye itangazamakuru ati: 'Uwo muntu wafashwe bikekwa ko yaba yari yibasiye nyakwigendera agamije kumwambura amafaranga yari amaze gufata muri banki. Ayo ni amakuru y'ibanze, ariko iperereza riracyakomeje.'
Urupfu rw'uyu mubyeyi rwashenguye benshi, cyane ko rwabaye mu gihe u Rwanda rwiteguraga gutangira kwibuka ku nshuro ya 31 Jenoside yakorewe Abatutsi.
Nk'uko bitangazwa n'Urwego rw'Igihugu rushinzwe Ubugenzacyaha (RIB), abagenzacyaha bakiriye imanza 2,660 zijyanye n'ingengabitekerezo ya Jenoside n'ibyaha bifitanye isano na yo, byagize abakekwaho kugira uruhare 3,563. Kugaba ibitero ku barokotse Jenoside bigize 50% by'izo manza, mu gihe izishingiye ku ngengabitekerezo ya Jenoside zigeze kuri 22%, hagati ya 2019 na 2023.
Ku wa 7 Mata, Komisiyo y'u Rwanda ishinzwe ibikorwa bya Dipolomasi muri Zambia yifatanyije n'Abanyarwanda n'inshuti z'u Rwanda mu kwizihiza ku nshuro ya 31 Kwibuka Jenoside yakorewe Abatutsi mu 1994.
Iki gikorwa cyabereye muri Zambia, igihugu giherereye mu majyepfo y'Afurika, cyitabiriwe n'abantu barenga 300 barimo Abanyarwanda baba muri Zambia, abayobozi b'igihugu cyakiriye, imiryango itegamiye kuri Leta, intumwa za za Ambasade n'inshuti z'u Rwanda.
Mu ijambo rye, Ambasaderi w'u Rwanda muri Zambia, Emmanuel Bugingo, yavuze ko Jenoside yahitanye abarenga miliyoni, ari umusaruro mubi w'ingengabitekerezo y'urwango n'amacakubiri yakwirakwijwe, yigishwa kandi igashyigikirwa na ba g colon mu gihe cy'ubukoloni.
Yagize ati: 'Amateka mabi ya Jenoside ni igihombo ku isi yose. Ariko ukwigira ku byo u Rwanda rwanyuzemo biratanga amasomo akomeye: imbaraga z'isanamitima ishingiye ku baturage, uburemere bwo gutabara hakiri kare, ndetse n'akamaro ko kudapfukirana ibimenyetso.'
Yongeyeho ko ibiri kubera mu burasirazuba bwa Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo (RDC), aho Abatutsi bahohoterwa n'amatsinda nka FDLR igendera ku ngengabitekerezo ya Jenoside, byibutsa byinshi byabaye mu 1994.
Yagize ati: 'Ibibera mu burasirazuba bwa Congo ni nk'ingaruka z'amateka mabi y'isi. Ubu turi kubona amatsinda yitwaje intwaro agaba ibitero ku bantu hashingiwe ku moko, amagambo y'urwango aharabika Banyamulenge nk'abanyamahanga, isi ikabihorera, ibintu bikaba bisa n'ibyabaye mu 1994.'
Mu myaka 31 ishize, Leta y'u Rwanda yakoze ibikorwa byinshi by'ingirakamaro mu rwego rwo kubungabunga no guha agaciro amateka ya Jenoside yakorewe Abatutsi, haba ku rwego rw'igihugu ndetse no ku rwego mpuzamahanga.
Muri ibi bihe twibuka Jenoside yakorewe Abatutsi ku nshuro ya 31, twifatanyije n'isi yose mu kwibuka inzirakarengane zisaga miliyoni zishwe hagati ya tariki ya 7 Mata kugeza ku ya 3 Nyakanga 1994, mu buryo bw'agashinyaguro n'urugomo rudasanzwe.
Ijambo 'Kwibuka,' risobanura 'kuzirikana' mu Kinyarwanda, ni isezerano ritagatifu ryo guha agaciro ababuze ubuzima, kugaragariza impuhwe abarokotse, no kwiyemeza ko bitazongera kubaho ukundi. Insanganyamatsiko y'uyu mwaka igira iti: 'Kwibuka. Guhuza. Gusigasira.' Igaragaza urugendo u Rwanda rwanyuzemo, ruvuye mu mwijima rugana ku rumuri rw'icyizere, rugaragaza kwibuka twese hamwe, ubumwe n'ubwiyunge, n'imbaraga zo kwiyubaka nk'igihugu.