Muri iki kiganiro, Muganga Iyamuremye yagarutse ku ngaruka za GumaMuRugo ku buzima bwo mu mutwe, ariko kandi agaruka no ku buryo abantu bakwiye kwitwara mu rwego rwo kwirinda izo ngaruka.
Bikurikire muri iyi Video:

Muri iki kiganiro, Muganga Iyamuremye yagarutse ku ngaruka za GumaMuRugo ku buzima bwo mu mutwe, ariko kandi agaruka no ku buryo abantu bakwiye kwitwara mu rwego rwo kwirinda izo ngaruka.
Bikurikire muri iyi Video:

Dr Bitwayiki avuga ko nk’umuganga yahisemo kutazongera gushaka umuganga w’amenyo ahubwo ategura uburyo bwo kubyikorera, nk’uko bigaragara muri iyi Video:


Hari bamwe mu bantu ubwira gukora ibyo badashaka ukumva baragusubije ngo “winshyiraho agahato, umugogoro, uburetwa, shiku, ubuhake”, cyangwa ngo “umpaye akazi gakomeye”.
Aya mazina yakoreshejwe cyane mu gihe cy’ubukoloni kuva mu 1916 ubwo Abadage bari batsinzwe intambara ya mbere y’isi (1914-1918), bagasimburwa n’Ababiligi bagejeje mu mwaka wa 1962.
Iyo nyandiko dukesha aya makuru igaragaza ko abakoloni b’Ababiligi basuzuguraga umwirabura bavuga ngo ‘ntashobora kwibwiriza icyamugirira akamaro ngo agikore, ngo ni umunebwe’, ndetse bakaba batarashakaga ko amafaranga yabo yateza imbere u Rwanda kuko bari bazi ko ari indagizo ya y’Umuryango w’Abibumbye (ONU).
Iyo nyandiko kandi ivuga ko ibyo bikorwa by’agahato, umuturage wese yumvaga imvune yabyo, akumva ububi bw’ako gahato, kabone n’ubwo kabaga kagamije kumufasha kubona ibimutunga nko guhinga imyumbati, ibijumba, n’ibindi.
Imirimo yitwa AKAZI (corvée/forced labour)
Akazi byari ibikorwa by’agahato bidahemberwa, byazanywe n’ubutegetsi bwite bw’Abazungu, bikaba byari bigamije gukoresha abaturage imihanda, gutera amashyamba (abasore 300 bagombaga gutera nibura hectare imwe y’inturusu ahagana mu mwaka wa 1930), bagombaga no kubaka inzu z’abategetsi no gutwara ibikoresho birimo ibiti n’amatafari, ndetse no gucukura imirwanyasuri.
Uburetwa
Uburetwa yari imirimo abaturage bakoreraga abategetsi biturutse ku isano umukire yabaga afitanye n’umukene, cyangwa iyo umutegetsi yabaga afitanye n’abo ategeka, ariko iyo mirimo ntigire ibihembo.
Imirimo y’uburetwa yabaga itandukanye n’ubuhake cyangwa akazi k’igihe cy’Abazungu, kuko yakorerwaga umutegetsi kuva na mbere y’umwaduko w’Abazungu.
Habaga harimo iyo guhinga, kubaka inzu z’ibwami n’iz’abatware, kurarira ingo zabo, gucana ibishyito, gusenya (gutashya inkwi), kuvoma, gukuka no guheka umwami, umutware cyangwa abana babo.
Uburetwa bivugwa ko bwadutse ku ngoma ya Kigeli IV Rwabugili, abandi bakavuga ko bwazanywe n’Abazungu, cyane ko iryo jambo ngo rikomoka ku giswahile “kuleta”, cyangwa ku gifaransa “l’Etat”.
Hari ibyiciro by’Abanyarwanda byashoboraga kugira uburenganzira bwo gucungura uburetwa, bagatanga amafaranga mu mwanya w’imirimo, aba bakaba bari abakozi ba Leta, abakozi batari ba nyakabyizi bakoreraga amasosiyete cyangwa abazungu.
Hari kandi n’abarimu ba gatigisimu, abanyeshuri bo mu cyiciro cya kabiri cy’amashuri abanza, abantu bakize bafite nibura inka icumi, ndetse n’abajya gupagasa mu mahanga bagata sheferi yabo nibura amezi icyenda mu mwaka.

SHIKU
Mu bwinshi bavugaga “amashiku”, hakaba hari ahantu bahingaga ku gahato imirimo (ibipimo) yagenwe n’ubutegetsi bwa gikoloni, kandi igahingwamo imyaka yemejwe mu rwego rwo kurwanya inzara.
Shiku bisobanura umurimo wo guhinga ku gahato cyane cyane ibijumba n’imyumbati, bikaba bikomoka ku nshinga “gushikura”, aho bahingishaga isuka bakurura n’ingufu ahantu h’umushike.
Shiku kandi ngo yitwaga “akajagari”, bashaka kuvuga urusange rw’imirima yahingwagamo n’abantu benshi, ariko buri muntu akagira igihande cyangwa icyate cye. Icyo gihande cyari icy’umuntu wahingaga atari yasarura, kuko iyo yamaraga gusarura habaga aha susheferi.
UMUGOGORO
Umugogoro wari inka yatangwaga n’umuturage cyangwa umuryango, ikajya gukamirwa umuzungu (ndetse n’abamuherekeje), aho yabaga acumbitse ku nkambi.
Umugogoro byavugaga kandi igikorwa cyo gushyira umuzungu iyo nka ndetse n’ibindi biyiherekeza nk’inkoko, amagi, ibitoki n’ibindi bikomoka ku buhinzi n’ubworozi.
IKAWA
Aba mbere badukanye ikawa mu Rwanda bari Abapadiri bera b’abamisiyoneri bari bakeneye ikawa yo kunywa. Guhera mu mwaka wa 1903 ni bwo abo bapadiri batangije imirimo yo guhinga ikawa mu misiyoni ya Mibirizi mu karere ka Rusizi, nyuma ikawa yagiye ikwirakwira buhoro buhoro mu gihugu hose.
Ikawa y’u Rwanda yatangiye kwamamara cyane ahagana mu myaka ya 1925, aho byabaye itegeko ry’Abakoroni b’Ababiligi ko abaturage bagomba kuyihinga. Guhera mu myaka ya 1933/1934, ni bwo Abanyarwanda batangiye guhinga ikawa ku bwinshi, n’ubwo hari ababikoraga ku bushake buke kubera kutabibonamo inyungu.
UMUSORO
Kuva na mbere y’umwaduko w’Abazungu mu Rwanda hari hasanzweho icyo bitaga ikoro ryaturwaga umwami. Hari ikoro ryitwaga umuheto, aho abaturage batangaga amacumu, imyambi, imitana, imiheto, inkota, intorezo, amayugi, impindu, n’ibindi.
Habagaho ikoro ry’ibikomoka ku buhinzi ryitwaga “urutete” ryatangwaga buri mwaka, aho buri nzu cyangwa umuryango yatangaga ibiribwa bishobora guhunikwa nk’ibishyimbo byumye, amashaza, amasaka n’uburo.
Uretse ikoro ry’umuheto n’urutete, habagaho n’andi moko y’ikoro atavugwa amazina agamije guha umwami ibintu bitandukanye nko gutanga inka (n’iyayo), imishwi y’inkoko, intama n’ikimasa byo kuragura, abavumvu batangaga imitsama, abahigi baturiye ishyamba babazwaga ibijyanye n’umuhigo nk’impu z’ingwe n’inkomo, ababumbyi batangaga ibibindi, inkono, n’ibindi.
Ubwo abakoloni b’Abadage bari bageze mu Rwanda, bigeze mu mwaka wa 1912 batangiye gukoresha ibarura rusange rya mbere ry’abaturage, kugira ngo bamenye ingano y’umusoro buri muturage yajya atanga, ariko intambara ya mbere y’isi (1914-1918) ngo yatumye rihagarara.
Ubwo Ababiligi bari bamaze gusimbura Abadage ni bwo ibyitwaga ikoro byahinduriwe izina byitwa umusoro, aho buri musore cyangwa umugabo muzima yasabwaga amafaranga atatu n’urumiya (3.50 francs), ariko nyuma yaho umusoro wagiye utangwa hakurikijwe ubukungu bwa buri Teritwari.
Uko imyaka ishira umusoro wagiye wiyongera aho muri 1927 wari ugeze ku mafaranga arindwi n’urumiya (7.50 francs) kuri buri musore cyangwa umugabo, mu wa 1930 umusoro wageze ku mafaranga mirongo itatu (30 francs) kuri buri muntu buri mwaka.
UBUHAKE
Ubuhake bwabaga ari amasezerano azwi n’ubwo atari yanditswe, hagati ya shebuja (nyiri inka) n’umugaragu ushaka inka. Umuntu uhatswe yakoreraga shebuja imirimo inyuranye.

Ubuhake ngo bwari inzira y’umubano n’ubukungu Abanyarwanda bagenderagaho mbere y’umwaduko w’Abazungu, buranakomeza mu gihe cy’Abakoloni, ariko bugenda buhindura isura.
Abanditsi benshi baba Abera cyangwa Abanyarwanda, bagiye bitiranya ubuhake n’icyitwaga “féodalité/feodality” mu Burayi bwo mu binyejana bya 11-14 (Moyen Age), ariko hari n’abandi bavuze ko ubuhake atari kimwe na féodalité.
UBUKONDE
Mu majyaruguru y’igihugu (Rubavu – Nyabihu -Musanze – Burera) nta buhake bwari buhari ariko ngo habagaho ikimeze nka bwo, aho umukungu ufite ahantu hanini yayobokwaga n’abakeneye ubutaka, ibyo bikitwa “ubukonde”.
Umukonde yabaga afite abagererwa bamubereye mu butaka, bakabuhinga ariko bakagira imirimo bamukorera, kandi hakaba umugabane w’imyaka yeze bagomba kumuha.
Igihe cy’ubutegetsi bw’Ababiligi, hari Abanyarwanda boherejwe gutwara muri utwo turere tw’amajyaruguru, ubutaka babuha indi sura y’ubukonde, aho babushyiragamo abantu bishakiye. Bene ubwo bukonde hari ababwise “ubukonde politike”.
Umukecuru witwa Mukamana Felicité wavutse mu mwaka wa 1941, yiyemerera ko ubwo yari afite imyaka nka 15 ngo yahinze shiku, atera inturusu akora n’imirwanyasuri ku misozi itandukanye y’iwabo wa nyinawabo mu Buriza (ni Bweramvura na Rulindo muri iki gihe).
Mukamana yagize ati “Iyo mirimo yose narayikoze, bambwiraga ko ari uguhinga ishiku, ariko n’inturusu n’ikawa narabiteye, ndetse nkora n’imirwanyasuri. Icyo gihe numvaga mu Buriza hatwarwa n’uwitwaga Rwubusisi”.
Ibitabo by’amateka bigaragaza ko iyo mirimo y’agahato yateye benshi guhunga igihugu, kuko kuva mu mwaka wa 1930 Abanyarwanda barenga 50,000 b’abasore n’abagabo basuhukiraga muri Uganda buri mwaka, ku buryo byageze mu mwaka wa 1959 hamaze guhunga abarenga 350,000. Abandi ibihumbi 35 bari baragiye muri Tanganyika ari yo Tanzania y’ubu.

Amavubi aheruka gushimisha Abanyarwanda bigatuma bamwe bashyira ubuzima bwabo mu kaga biroha mu mihanda kandi bari bategetswe kuguma mu rugo kubera icyorezo cya Covid-19,yategewe akayabo ka miliyoni zikabakaba 3 kuri buri muntu wese uri mu ikipe igihe yaba asezereye Guinea akagera muri ½ cy'Irangiza.
Kugera muri 1/4 Bamaze Gukorera $5000 mu mikino 3 bamaze gukina gusa ariko gutsinda uyu mukino wonyine bazinjiza arenga 2/3 by'ayo bakoreye muri iyo mikino yose.
Ntabwo ari ibintu byoroshye gusezerera igihugu cya Guinea ariko ku rwego rw'abakinnyi bamenyereye amarushanwa,Amavubi niyo kipe ya mbere kurusha izindi muri iri rushanwa ifite abakinnyi bakinannye igihe kinini mu ikipe y'igihugu.
Amavubi afite abakinnyi bayo bose uretse Manzi Thierry bivugwa ko yagiriye ikibazo gikomeye mu mukino wa Togo wanatumye asohoka mu kibuga ku munota wa 08 w'umukino.
Mu kiganiro n'abanyamakuru cyo kuwa 27 Mutarama 2021,Umutoza Mashami Vincent,yahishuye ko we n'abakinnyi be bari kwiga imikinire y'iyi kipe ya Guinea
Yagize ati 'Ubu iyo uvuye mu mikino y'amatsinda, ni ugutsindwa uvamo ntabwo bikiri iby'amanota, igikurikiyeho ni ugushaka amakuru kuri Guinea, gusa Guinea ni igihugu cy'umupira bafite amakipe akomeye nka za Horoya ni zo zhora muri Champions League.
Tugiye kureba amashusho yayo, turebe imikino bakinnye, kugira ngo turebe ko twarushako kubitegura neza, turabizi ko ariumukino uba ukomeye, ikipe yitwaye neza ni yo ikomeza, twese twari duhugiye mu matsinda, ubu nabo bagiye gutangira gushaka amakuru yacu nk'uko natwe tugiye gushaka amakuru yabo, turitegura dushaka ko twakomeza mu cyiciro gikurikira.'
Ishyirahamwe ry'Umupira w'Amaguru mu Rwanda (FERWAFA) ryamenyesheje abashaka guha agahimbazamusyi Ikipe y'Igihugu (Amavubi) iri muri CHAN 2020, ko bazajya babanza kubisabira uburenganzira kuri Minisitiri wa Siporo,bagasobanura imiterere y'iryo shimwe.
Yagize iti 'Mu rwego rwo kunoza ubwo buryo, abifuza gutanga gushyigikira Ikipe y'Igihugu, basabwe kwandikira Minisitiri wa Siporo babisabira uburenganzira, bakagenera FERWAFA kopi.'
Amakuru meza avugwa mu Mavubi ni uko umukinnyi wo hagati, Nsabimana Eric 'Zidane', wari umaze iminsi 10 yaravunitse, yasubukuye imyitozo na bagenzi be.
Nsabimana yakinnye iminota 30 ya nyuma ku mukino wa Uganda ariko agira imvune y'umutsi, yatumye asiba umukino wa Maroc n'uwa Togo.
Uretse Nsabimana 'Zidane', Umutoza w'Amavubi, Mashami Vincent, yakiriye amakuru meza yo gusubukura imyitozo kwa Iradukunda Bertrand utarakinnye umukino wa Togo ku wa Kabiri kubera imvune yagiriye mu myitozo ubwo yagonganaga na mugenzi we Rutanga.
Nizere ko amwe muri ayo magambo yagusangije yakubereye akabando wicumba, unayasangiza abandi. Ni amagambo yuje ubwenge, atinyura, acyebura, agushishikariza gutegura ejo hazaza, kudatinya gufata ibyemezo bikomeye mu buzima n'ibindi.
REBA HANO ‘IYO NAKUNZE’ INDIRIMBO YA TOM CLOSE
Tom Close ni Umuyobozi w'Ishami rishinzwe gutanga amaraso mu kigo cy'Igihugu gishinzwe Ubuzima, RBC. Yatangiye gukoresha urubuga rwa Twitter kuva mu Ukwakira 2012, akurikirwa [Followers] n'abantu 3,409 agakurukira abantu [Following] 587.
Kuri Twitter, avuga ko ari umuntu ufite icyerekezo cy'ubuzima mu biganza bye, ukunda kandi agakora ubugeni. Ikirenze kuri ibyo 'u Rwanda ni mu rugo'.
Kuva yatangira gukoresha uru rubuga, Tom Close ashyiraho amagambo y'ubwenge, agatanga ibitekerezo bitandukanye ku ngingo runaka, akagaragaza uko yiyumva, agasangiza ibihangano bye abamukurikira, agakora ubukangurambaga n'ibindi.'
By'umwihariko ariko, Tom Close ashyize imbere gusangiza abantu amagambo y'ubwenge mu rurimi rw'Icyongereza no mu Kinyarwanda.
Yabwiye INYARWANDA ko amagambo y'ubwenge ashyira kuri konti ye ya Twitter ari aye bwite ariko ko ashobora no kumvana imvugo abantu akayikorera ubugororangingo
Tom Close ati 'Amagambo nadika ni ayanjye. Hari n'igihe nshobora kumva imvugo nkayishyira mu nyurabwenge yanjye kayandika uko nyuma.'
Uyu muhanzi uherutse gusohora amashusho y'indirimbo 'Iyo nakunze' yavuze ko amagambo asangiza abantu atakirwa kimwe. Ati 'Imyumvire y'abantu iratandukanye. Ntabwo icyo wanditse cyakirwa kimwe kuri bose.'
Tom Close ni umunyamuziki ubarizw muri Kina Music, umwanditsi w'ibitabo akaba n'umuganga. Mu myaka ishize yamuritse ibitabo 20 yandikiye abana, yanahaye kandi ibitabo 300 isomero Rusange rya Kigali.
Ni we muhanzi wa mbere wegukanye irushanwa ry'umuziki rya Primus Guma Guma Super Star (PGGSS).
Tom Close w'imyaka 34 yatangiye gukora mu kigo cy'Igihugu gishinzwe ibijyanye n'amaraso avuye mu bitaro bya Polisi ku Kacyiru aho yakoraga nk'umuganga w'indwara z'abana.
Muri Gashyantare 2017, yatorewe kuba Perezida w’Ihuriro Nyafurika rishinzwe ibyo gutanga amaraso mu bihugu 13 byo muri Afurika y’Iburasirazuba birimo Kenya, Uganda, Tanzania, Sudani y’Epfo n’ibindi.
INYARWANDA YAHISEMO AMAGAMBO Y'UBWENGE 20 YAVUZWE NA TOM CLOSE
1.Ishyari ni wo muzi ushibukaho ibibi byinshi biba mu mutima w’umuntu. Kunyurwa n’ibyo ufite si ibya buri wese ariko wowe wabiharanira kuko ari ingenzi.
2.Iterambere ry’umuntu rishingira ku mitekerereze afite. Imitekerereze y’umuntu nicyo gishoro cya mbere. Ntiwagera ku bintu bihambaye, ufite imitekerereze iciriritse.
3.Uko wibona bifite agaciro kurusha uko abandi bakubona kuko nta wakumenya kurusha uko wiyizi.
4.Niba utabasha kwiyumvira, biragoye ko wakumvira abandi. Ijya kurisha ihera ku rugo.
5. Ibintu 5 byoroshye mu buzima: Kuba umunebwe, Gutsindwa, Gucika intege, Kujora iby’abandi no kudakora ibyo ushinzwe
6. Iyo wanze abandi, nawe ntuba wikunze. Nta muntu ubaho nk’ikirwa, kitagira umusozi bituranye, bihuje imigenderano.
7. Ujye wubaha umuntu ugerageza ikintu cyimwe inshuro igihumbi kurusha ugerageza ibintu 1000.
8. Iterambere ridashingiye ku muco w’abenegihugu riba ari igihuha. Igihugu kizima kigira abato kikamenya uko kibarera, kikagira n’abakuru kikamenya uko kibasindagiza. Kigira abayobozi bita kubo bayobora kikanagira abayoborwa baha agaciro ababayobora. Ibitari ibi ni igihuha.
9. Gushungerwa no gushimwa byenda gusa ku buryo byoroshye ko wabyitiranye. Uwabifuriza neza yagira ati: “Muragashimwa, ntimugashungerwe.”
10. Ntugatinye kugaragaza icyiza kikurimo kuko gishobora kuba kiruta icyiza kikugaragaraho. Ibyahishwe amaso ni byinshi, ibikurimo wakwerekana ni byinshi.
11. Mwigishe abana kugira inzozi bakiri bato kuko bizatuma batajarajara muri byinshi ngo batakaze imbaraga n’igihe mu bitabafitiye umumaro. Abagize inzozi bakiri bato bose bakazitsimbararaha byarangiye bazigezeho; niko kuri.
12. Igishoro nyamukuru ni ubuzima. Kuba ugihumeka biguhe icyizere ko ufite ubushobozi bwo kugera ku byo ushaka byose. Kora, hatana, kora wongere uhatane.
13.Ntuzitotombere ko ufite intambara urwana kuko abo twita intwari uyu munsi bigeze kugira intambara barwana kandi bagizwe intwari no kuzitsinda. Nta kigwari kizirikanwa, hazirikanwa intwari, hazirikanwa uwatsinze; uwarwanye agatsinda.
14. Iyo Imana igukuye ku cyavu ikakwicaranya n’ibikomangoma, niwowe uba ifite inshingano yo gutangira gutekereza no kugenza nk’abicaranye n’ibikomangoma ukareka iby’abicaye ku cyavu. Nicyo Imana yaguhereye umutwe urimo ubwonko butekereza.
15. Umuntu udasoma nta kintu nakimwe arusha umuntu utaasoma.
16.Buriya uwakwigishije uko baroba amafi ntuzategereze ko azakwibutsa kujya ku ruzi kuroba, inzara nikwica uzaba wizize.
17.Papa wawe yakwigisha, gusa ntiyaguha ubwenge bwe. Niba ushaka kuba umugabo uhamye nkawe nshyiramo ingufu, kora.
18.Kugeza igihe intare zitarabasha kuvuga amateka yazo, inkuru y'umuhigo izakomeza gusingiza umuhigi igihe umuhigo uzaba urangiye.
19.Ntubwo watangira bikanga komeza ukore bizageraho bikunde.
20.Icyigira umuntu kuba umuntu ni ubushobozi bwo gushaka ibisubizo. Tubaho mu buryo bwo gushakira ibisubizo ibibazo byacu n’iby’abandi.
Tom Close yabwiye INYARWANDA ko amagambo y’ubwenge yandika kuri konti ye ya Twitter atakirwa kimwe
KANDA HANO UREBE AMASHUSHO Y’INDIRIMBO ‘IYO BYANZE’ Y’UMUHANZI TOM CLOSE
Source : https://inyarwanda.com/inkuru/102733/amagambo-yubwenge-20-yavuzwe-na-tom-close-102733.html
Judith cyangwa se Yudita mu kinyarwanda ni izina rihabwa abakobwa rituruka mu rurimi rw’Igiheburayo (Hebrew) risobanura ngo “Umugore wa Yuda”. Iri zina iyo rikoreshejwe mu rurimi rw’Ikidage biba bivuze ngo ”Azasingizwa”. Judith rikaba ari izina rifite ubusobanuro 2 butandukanye.Â
Izina Judith ryatangiwe gukunda gukoreshwa mu gihugu cya Leta Zunze Ubumwe za Amerika guhera mu 1930. Guhera mu 1936 kugeza mu 1956 izina Judith ryari mu mazina 50 akunzwe cyane guhabwa abana ba bakobwa muri Amerika.Â
Uretse kuba iri zina ryarakunzwe gukoreshwa muri Amerika ryaje no kugera ku mugabane w’uburayi aho ryakunzwe gukoreshwa mu bihugu bitandukanye birimo Ubwongereza, Ubudage, Ubufaransa hamwe n’igihugu cya Scandinavia.Â
Abakobwa bitwa izina rya Judith barangwa n’ibi bikurikira:
 -Barangwa no kubaha abantu bose batarobanuyeÂ
-Bakunda kwita ku muryango waboÂ
-Barangwa no kwitanga
 -Ntibakunda kubeshyaÂ
Ibyamamare byitwa izina rya Judith:
-Judith of Flanders yari umwamikazi w’igihugu cya Wessex kuva mu mwaka wa 843 kugeza mu 870Â
-Judith Binney umunyamateka ukomoka mu gihugu cya New ZealandÂ
-Judith Berry umushushanyi kabuhariwe ukomoka muri Canada
-Judith Barsi umukinnyi wa filme ukomoka muri AmerikaÂ
-Judith Anderson umukinnyi wa filime uturuka muri Australia
-Judith Babirye umuhanzikazi uririmba indirimbo z’Imana ukomoka muri Uganda
-Judith Arndt umutwazi w’amagare uturuka mu Budage.Â
Src:www.wikipedia.com,www.nameberry.com
Source : https://inyarwanda.com/inkuru/102730/judith-izina-ryumukobwa-wubaha-akarangwa-nubwitange-102730.html
Byatwikiwe mu Karere ka Gasabo mu Murenge wa Nduba ahasanzwe hakusanyirizwa imyanda iva mu Mujyi wa Kigali ku wa Gatanu tariki ya 29 Mutarama.
Ibi biyobyabwenge byagiye bifatirwa mu bikorwa bya Polisi mu 2019 na 2020, byafatiwe mu turere twa Kicukiro na Nyarugenge.
Ubwo hatwikwaga ibi biyobyabwenge Umuvugizi wa Polisi wungirije, CSP Africa Sendahangarwa Apollo, yavuze ko gufatwa kw'ibi biyobyabwenge ndetse n'ababikwirakwizaga byagizwemo uruhare n'abaturage biturutse ku gutangira amakuru ku gihe.
Ati 'Kugira ngo dufate ibi biyoyabwenge n'ababikwirakwiza habamo ubufantanye n'abaturage, abayobozi mu nzego z'ibanze ndetse n'izindi nzego z'umutekano. Ni muri urwo rwego kuva mu 2019 kugeza 2020 twafashe ariya moko atatu y'ibiyobyabwenge (Mugo, urumogi na kanyanga), byafatiwe hano mu Mujyi wa Kigali.'
CSP Sendahangarwa yakomeje akangurira abantu gukomeza gutanga amakuru kandi bakayatangira ku gihe kugira ngo hakomeze kurwanywa ibiyobyabwenge.
Yavuze ko biriya biyobyabwenge byose biva mu bihugu bihana imbibi n'u Rwanda ariko cyane cyane urumogi ruturuka muri Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo kuko ababyinjiza mu Rwanda bakunda kwambukira mu Karere ka Rubavu. Naho ikiyobyabwenge cya Kanyanga cyo gikunze kwinjizwa mu Rwanda kivuye muri Uganda.
Umuvugizi wa Polisi wungirije yakomeje agaragaza ko biriya biyobyabwenge byagiye bifatirwamo abantu b'urubyiruko.
Yasabye abaturage cyane cyane urubyiruko kwirinda gukoresha ibiyobyabwenge kuko bigira ingaruka ku buzima bw'ubikoresha ndetse kikaba ari icyaha gihanwa n'amategeko.
Ati 'Nta kiza kiba mu biyobyabwenge, byangiza ubuzima bw'abantu, bitera ubukene ababikoresha, ababikoresheje bibatera gukora ibyaha bitandukanye bagafatwa bagafungwa. Usibye n'ibyo kandi kwishora mu biyobyabwenge uko wabikora kose ni icyaha gihanwa n'amategeko ubifatiwemo arafungwa.'
Iteka rya minisitiri nº 001/moh/2019 ryo ku wa 04/03/2019 rigena urutonde rw'ibiyobyabwenge n'ibyiciro byabyo rishyira ikiyobyabwenge cya Mugo n'urumogi mu biyobyabwenge bihambaye.
Itegeko nº68/2018 ryo ku wa 30/08/2018 riteganya ibyaha n'ibihano muri rusange, ingingo ya 263 ivuga ko Umuntu wese ukora, uhinga, uhindura, utunda, ubika, uha undi, ugurisha mu gihugu ibiyobyabwenge cyangwa urusobe rw'imiti ikoreshwa nka byo mu buryo bunyuranije n'amategeko, aba akoze icyaha. Iyo abihamijwe n'urukiko ahanishwa igifungo cya burundu n'ihazabu y'amafaranga y'u Rwanda arenze miliyoni makumyabiri (20.000.000 FRW) ariko atarenze miliyoni mirongo itatu (30.000.000 FRW) ku byerekeye ibiyobyabwenge bihambaye.
Ni mu gihe iteka rya minisitiri nº 001/moh/2019 ryo ku wa 04/03/2019 rigena urutonde rw'ibiyobyabwenge n'ibyiciro byabyo rishyira ikiyobyabwenge cya Kanyanga mu biyobyabwenge byoroheje.
Itegeko nº68/2018 ryo ku wa 30/08/2018 riteganya ibyaha n'ibihano muri rusange, ingingo ya 263 ivuga ko umuntu wese ukora, uhinga, uhindura, utunda, ubika, uha undi, ugurisha mu Gihugu ibiyobyabwenge cyangwa urusobe rw'imiti ikoreshwa nka byo mu buryo bunyuranije n'amategeko, aba akoze icyaha. Iyo abihamijwe n'urukiko ahanishwa igifungo kitari munsi y'imyaka irindwi (7) ariko kitarenze imyaka icumi (10) n'ihazabu y'amafaranga y'u Rwanda atari munsi ya miliyoni eshanu (5.000.000 FRW) ariko atageze kuri miliyoni icumi (10.000.000 FRW).
Parike y'urwego rwisumbuye rwa Nyarugenge ivuga ko hari amadosiye 210 y'abantu bagaragaye mu byaha bijyanye na biriya biyobyabwenge byafashwe kuva mu mwaka wa 2019 kugeza mu mwaka wa 2020.
Muri ariya madosiye 210, harimo 53 ari muri parike yo mu rwego rw'ibanze rwa Nyarugenge. Abenshi mu bantu bari muri ziriya dosiye bakatiwe n'inkiko barimo kurangiza ibihano byabo abandi baracyaburana.
Source : http://igihe.com/amakuru/u-rwanda/article/polisi-yatwitse-ibiyobyabwenge-birimo-ibiro-348-by-urumogi
Ni ubushakashatsi ngarukamwaka TI-RW ikora igamije kureba uko ruswa ihagaze mu Rwanda (Rwanda Bribery Index, RBI), ubwa 2020 ikaba yarabutangaje ku mugaragaro ku wa 28 Mutarama 2020, hifashishijwe ikoranabuhanga.
Ubu bushakashatsi bwagaragaje ko mu nzego z'ibanze ruswa yazamutse cyane, kuko yavuye ku kigero cya 2,51% mu 2019, igera kuri 4,90% mu 2020, bikaba byaratumye zigera ku mwanya wa gatanu mu nzego zirangwamo ruswa kurusha izindi.
N'ubwo inzego z'ibanze zaje ku mwanya wa gatanu nyuma y'izindi nka Polisi Ishami ryo mu muhanda, abikorera, RIB na WASAC; imibare yavuye muri ubu bushakashatsi yagaragaje ko ari zo zakiriye amafaranga menshi ya ruswa, kuko mu mafaranga ya ruswa yose yatanzwe umwaka ushize, 74,37% yakiriwe n'inzego z'ibanze.
Iyi raporo igaragaza ko mu 2020 hatanzwe amafaranga ya ruswa agera kuri 19.213.188 Frw, muri ayo agera kuri 14.288.500 Frw ahwanye na 74,37% yakiriwe n'inzego z'ibanze, akaba ari zo ziza ku isonga mu kwakira amafaranga menshi ya ruswa mu mwaka ushize wa 2020.
Ubwo yasobanuraga iby'ubu bushakashatsi kuri Radio 10, Umuyobozi wa TI-RW, Ingabire Marie Immaculée, yavuze ko impamvu y'izamuka rya ruswa mu nzego z'ibanze, ahanini byatewe n'uko mu bihe by'icyorezo cya COVID-19 cyageze mu Rwanda muri Werurwe 2020, inzego z'ibanze ari zo zari nyambere mu gukurikirana iyubahirizwa ry'amabwiriza, hakaba rero hari aho byatumye bamwe babyitwaza bakarya ruswa.
Yagize ati 'Ubu gukingira ikibaba ububari bugafungura bwitwa restaurant kandi ari ububari, gukingira ikibaba amabutike muri quartier agakomeza akora kandi amasaha yo gufunga yageze, guha abantu impushya zo gukora iki n'iki cyangwa kujya aha n'aha, niho cyane cyane ubu yazamukiye.'
Yakomeje avuga ko abo bose, ari abahindura restaurant utubari, abakora amasaha yarenze, baba barahaye ruswa abayobozi mu nzego z'ibanze bakaba babizi ariko bakabakingira ikibaba.
Gusa ngo hari n'ubwo baza 'bagashobora kukwiyenzaho, utabaha akantu bakagufungira, kubera y'uko bagushinja ngo uracuruza inzoga, kandi wenda ari nta nazo cyangwa zinahari ariko abantu baza bakazigura bakazijyana batazinywereye aho'.
Uretse kandi ibyo bigendanye n'amabwiriza yo kwirinda COVID-19, mu nzego z'ibanze hakunze kugaragara ruswa cyane muri serivisi zitandukanye, cyane cyane mu gutanga ibyangombwa by'ubutaka, Girinka, n'ibindi.
Ubu bushakashatsi bwagaragaje ko zimwe mu mpamvu abantu bagaragaje nk'izatumye batanga ruswa, ku isonga haza gushaka ko serivisi basabaga zihutishwa, hari kandi kuba bwari bwo buryo bwonyine bashobora kubonamo izo serivisi, gushaka kubona serivisi batemerewe n'amategeko, kwirinda kugirana ibibazo n'abayobozi ndetse no kudashaka kwishyura ikiguzi cyose cya serivisi.
Ikindi cyagaragajwe nk'imbogamizi muri ubu bushakashatsi gishobora gutuma na ruswa ikomeza kwiyongera, ni uko abantu badakunda gutanga amakuru kuri ruswa, kuko 88,1% ntibigeze batanga amakuru kuri ruswa, bavuye kuri 86,8% mu 2019.
Zimwe mu mpamvu zitangwa zituma abantu badakangukira gutanga amakuru kuri ruswa, harimo kumva bitari ngombwa, kwanga kwiteranya n'abayobozi, kutamenya aho batanga amakuru, cyangwa kumva ko abo baha amakuru nabo barya ruswa n'ibindi.
Ingabire yavuze ko kugira ngo iki kibazo cya ruswa ikomeza kuzamuka mu nzego zimwe na zimwe gikemuke, hakwiye gushyirwaho ingamba zo kutihanganira uwashyizwe mu majwi kubera ruswa.
Ati 'Habayeho ikintu cyo gukurikirana imikorere y'abantu, niba umuntu umwe muri serivisi cyangwa se babiri abantu babashyira mu majwi, kuko biba byavuzwe, baranabikubwira ngo ni kanaka ugiye kureba? Urabe ufite akantu witwaje, noneho umukoresha we ntamukurikirane, erega no kuba binugwanugwa biba bihagije ngo umuvane muri uwo mwanya, wenda ntumwirukane ariko umuhe akandi kazi gatuma ntaho ahurira n'abaturage.'
Umuyobozi wa TI-RW kandi yavuze ko hakwiye kwimakazwa cyane uburyo bwo gukoresha ikoranabuhanga muri serivisi nyinshi zishoboka, kuko byagaragaye ko ahagiye hakoreshwa ikoranabuhanga abantu ntibahure cyane byatumye ruswa igabanuka, yongeye gusaba n'abaturage kwihutira gutanga amakuru mu gihe cyose basabwe ruswa, bakagira uruhare mu kuyirwanya kuko na yo ari icyorezo.
Source:IGIHE
Amakuru aturuka mu gihugu cya Cameroun avuga ko Amavubi gusezererera Guinea Conakry akagera muri 1/2 yashyiriweho na Minisiteri ya Siporo ibihumbi 3 by’amadorali.
Nyuma y’uko u Rwanda rurenze icyiciro cy’amatsinda muri CHAN, ku munsi w’ejo bazakina umukino wa 1/4 na Guinea.
Ubusanzwe ikipe y’iguhugu umukino banganyije nta gahimbazamusyi bahabwa, uwo batsinze bahabwa 1000$.
Iyo ari mu irushanwa nka CHAN nta gahimbazamusyi ikipe iba igenewe ku mukino ahubwo bagahabwa iyo bavuye mu cyiciro kimwe bajya mu kindi nko kurenga amatsinda ujya muri 1/4, kukirenga ukajya 1/2 kugeza ku mukino wa nyuma.
Mbere kurenga icyiciro byari ibihumbi 3 by’amadorali, nyuma baje kuyagabanya bayagira miliyoni y’amafaranga y’u Rwanda, ariko muri iyi CHAN 2020 bivugwa ko ibintu byasubiye nk’uko byari bimeze mbere.
Amakuru avuga ko muri CHAN 2020, kunganya ikipe y’iguhugu yahawe amadorali 500 ku mukino(yanganyije imikino 2 Uganda na Maroc), umukino wa Togo batsinze bahawe igihumbi cy’amadorali bongerwa ibihumbi 3 byo kurenga amatsinda bagera muri 1/4 yose hamwe aba ibihumbi 5 by’amadorali bamaze guhabwa.
Mu gihe habura umunsi umwe kugira ngo Amavubi akine na Guinea umukino wa 1/4, amakuru avuga ko gutsinda uyu mukino bakagera muri 1/2 aba basore bashyiriweho ibihumbi 3 by’amadorali nk’uko byari bisanzwe na mbere.
Umukino wa Guinea n’u Rwanda uteganyijwe ku munsi w’ejo saa tatu z’ijoro.
Source : http://isimbi.rw/siporo/article/amavubi-gusezerera-guinea-yashyiriweho-agatubutse

Nk’uko umubiri ugirirwa isuku ni kimwe n’uko ibiwujyaho byose byo kuwutaka bigomba kwitabwaho kugira ngo bidateza uburwayi cyangwa ibindi bibazo.
Akenshi ibyitabwaho mu isuku yo ku mubiri ni umubiri ubwawo n’imyenda, ariko ibindi umuntu yambara ntabyiteho cyane, nyamara yaba isaha, umukufi, amaherena n’inindi na byo bikenera isuku yihariye kuko bijya ku mubiri.
Hari uburyo bwinshi bwo kwita ku byo wambara nko kuba utagomba kubihoza ku mubiri, kuko nyuma y’igihe runaka birangirika cyangwa se bigatera ikibazo uruhu rwawe.

Ubu ni bumwe mu buryo wakwita ku mitako ushyira ku ruhu rwawe kugira ngo ihore imeze neza kandi irambe.
1. Kuyirinda ibinyabutabire birimo isabune
Ku ruhu isabune ifasha kugira isuku ariko kuri iyo mitako (jewellery) akenshi usanga bikoze mu byuma butandukanye, hari ibyo isabune yica. Natasha Mulder ukora imikufi mu mabuye y’agaciro avuga ko biba byiza iyo ugiye gukaraba ukoresheje isabune, wabanza gukurano impeta n’ibindi mu rwego rwo kubirinda,
2. Kurinda imitako izuba
Izuba ryinshi ryangiza uruhu nk’uko ryangiza imitako yawe. Rishobora gutuma amabuye y’agaciro ayigize ahindura ibara cyangwe akangirika mbere y’igihe. Uburyo bwiza bwo kubirinda ni ukubibika ahantu hatagera iziba nko mu gasanduku gafungika katageraho izuba mu gihe utayambaye.
3. Guhanagura n’agatambaro gafite isuku
Guhanagura imitako wambara buri uko ubishoboye bituma iguma ibengerana, isa neza by’igihe kinini. Guhanaguza agatambaro gasa neza ni byiza ariko mu gihe bishobotse wayijyana aho bayihanagura uko byabugenewe nk’aho bayigurishiriza (bijouterie).
Udutambaro tw’isuku dukoze mu bipapuro, Natasha Mulder avuga ko twangiza iyo mitako ahubwo ngo ibyaba byiza ni ugukoresha agatamboro kariho ‘alcohol’ na none ukirinda isabune y’amazi.
4. Kwita ku bubiko
Burya si byiza gukuramo isaha, umukufi, amaherena cyangwa se impeta ugahita ushyira hejuru y’akabati cyangwa se ahandi utabyitayeho. Iyo bituma byangirika cyangwa se hakazaho imirongo (scratches) cyane cyane ku mabuye y’agaciro.

Ku maherena iyo ari mato kandi menshi ashobora kubura byoroshye, ibyiza ku isaha wayishyira mu ikarito yaguriwemo, imikufi ikamanikwa naho amaherena ukayashyira mu kabati kayo yonyine.



source https://www.kigalitoday.com/amakuru/amakuru-mu-rwanda/article/menya-uko-wakwita-ku-mitako-wambara