Iyo umugabo n’umugore babana basanze bombi baranduye agakoko gatera SIDA (HIV), ikibazo gikunze kubazwa ni kimwe: “Ni nde wayanduje undi?” Ariko igisubizo si buri gihe kiba cyoroshye, kuko ubumenyi bwa siyansi bwerekana ko akenshi bidashoboka kumenya neza igihe n’uwanduje mugenzi we hakoreshejwe ibizamini bisanzwe.
Kubona ko bombi bafite HIV ntibihita bivuga uwanduje undi
Iyo umuntu apimwe agasanga afite HIV, ikizamini gishobora kwerekana ko umubiri we ufite ubwirinzi bwihariye bwakozwe mu kurwanya virusi. Ariko ntikigaragaza:
- igihe nyacyo yanduriwe;
- umuntu wamwanduje;
- niba ari we wabanje kwandura cyangwa niba yarandujwe nyuma.
HIV ishobora kumara igihe kirekire mu mubiri umuntu atarabona ibimenyetso, bityo umuntu ashobora kuba yaranduye amezi cyangwa imyaka myinshi mbere yo kubimenya.
Ibimenyetso ntibihagije kumenya uwanduye mbere
Hari abatekereza ko umuntu urwaye cyane cyangwa ufite ibimenyetso byinshi ari we wabanje kwandura. Ibi si byo buri gihe.
Umuntu ashobora kuba afite HIV igihe kirekire ariko ubuzima bwe bukaba bukimeze neza, cyane cyane iyo afite ubudahangarwa bukomeye cyangwa akaba atarigeze agira ibibazo by’ubuzima bikomeye.
N’umuntu ushobora kuba amaze igihe gito yanduye ashobora kugira ibimenyetso bikomeye bitewe n’uko umubiri we wakiriye virusi.
Ese ibizamini byihariye bishobora kubimenya?
Hari uburyo bwa siyansi bwo gusesengura imiterere ya virusi (nka genetic sequencing cyangwa isesengura rya “phylogenetic analysis”) bushobora rimwe na rimwe kwerekana niba virusi z’abantu babiri zisa cyane.
Ariko n’ubwo byagaragaza ko virusi zisa, ntibihamya 100% ko umwe ari we wanduje undi.
Impamvu ni uko:
- abantu bo mu gace kamwe bashobora kuba bafite ubwoko bwa HIV busa;
- virusi ishobora guhinduka uko igihe kigenda;
- umuntu ashobora kuba yarayanduye ku wundi muntu utari uwo bashakanye.
Ni ukuvuga ko siyansi ishobora gutanga ibimenyetso, ariko akenshi ntishobora gutanga icyemezo cya nyuma.
Ni iki gishobora gufasha kumenya uko byagenze?
Mu gihe abashakanye babiri basanze bafite HIV, abaganga bashobora kureba ibintu bitandukanye:
1. Amateka y’ibipimo
Niba umwe muri bo yarigeze gupimwa mbere agasanga nta HIV afite, hanyuma nyuma akazayisangamo, bishobora gutanga igitekerezo cy’igihe yaba yaranduriye.
Urugero:
- Umugabo yapimwe mu 2023 asanga nta HIV afite;
- mu 2026 apimwe agasanga ayifite;
- umugore we na we akayisangamo.
Ibi bishobora gufasha kumenya ko umugabo ashobora kuba yaranduye muri icyo gihe, ariko ntibihita bigaragaza ko ari we wanduje umugore.
2. Amakuru ku buzima bw’imyororokere n’imibonano mpuzabitsina
Abaganga bashobora kuganira n’abashakanye ku mateka yabo, ariko ibi bigomba gukorwa mu bwubahane no kutabogama, kuko kuba umuntu afite HIV bidahita bivuga ko yahemutse.
3. Ubushakashatsi bwa laboratwari
Nk’uko byavuzwe, bushobora gufasha gusobanukirwa isano iri hagati ya virusi zombi ariko ntibutange gihamya idashidikanywaho.
Kuki ari ngombwa kwirinda gushinja umuntu?
Iyo abashakanye bamenye ko bafite HIV, gushaka “nyirabayazana” bishobora guteza amakimbirane akomeye kandi rimwe na rimwe bigatandukanya imiryango.
Ikintu cy’ingenzi kurusha kumenya uwanduje undi ni:
- gutangira cyangwa gukomeza imiti igabanya ubukana bwa HIV (ARV);
- gukurikiza inama z’abaganga;
- gufashanya mu buzima;
- kwirinda ko undi muntu yandura.
Iyo umuntu ufite HIV afata imiti neza kandi virusi ikagera ku rwego rutagaragara mu maraso (undetectable), ubushakashatsi bwerekanye ko adashobora kwanduza uwo bakorana imibonano mpuzabitsina (U=U: Undetectable = Untransmittable).
Umwanzuro
Iyo abashakanye bombi basanze bafite HIV, ntibishoboka kenshi kumenya neza uwanduje undi. Ibimenyetso bya muganga n’ibizamini bishobora gutanga amakuru afasha, ariko ntibishobora kuba urubanza rufatika rwo kuvuga ngo “uyu ni we wanduje undi.”
Icy’ingenzi ni ukureba imbere: kubaho neza hamwe, gufata imiti, no kurengera ubuzima bw’abagize umuryango.
Leave a Reply