Webrwanda Backend

Category: Ubuzima

  • Iyo abashakanye basanze baranduye SIDA: Ni gute hamenyekana uwayanduje undi?

    Iyo abashakanye basanze baranduye SIDA: Ni gute hamenyekana uwayanduje undi?

    Iyo umugabo n’umugore babana basanze bombi baranduye agakoko gatera SIDA (HIV), ikibazo gikunze kubazwa ni kimwe: “Ni nde wayanduje undi?” Ariko igisubizo si buri gihe kiba cyoroshye, kuko ubumenyi bwa siyansi bwerekana ko akenshi bidashoboka kumenya neza igihe n’uwanduje mugenzi we hakoreshejwe ibizamini bisanzwe.

    Kubona ko bombi bafite HIV ntibihita bivuga uwanduje undi

    Iyo umuntu apimwe agasanga afite HIV, ikizamini gishobora kwerekana ko umubiri we ufite ubwirinzi bwihariye bwakozwe mu kurwanya virusi. Ariko ntikigaragaza:

    • igihe nyacyo yanduriwe;
    • umuntu wamwanduje;
    • niba ari we wabanje kwandura cyangwa niba yarandujwe nyuma.

    HIV ishobora kumara igihe kirekire mu mubiri umuntu atarabona ibimenyetso, bityo umuntu ashobora kuba yaranduye amezi cyangwa imyaka myinshi mbere yo kubimenya.

    Ibimenyetso ntibihagije kumenya uwanduye mbere

    Hari abatekereza ko umuntu urwaye cyane cyangwa ufite ibimenyetso byinshi ari we wabanje kwandura. Ibi si byo buri gihe.

    Umuntu ashobora kuba afite HIV igihe kirekire ariko ubuzima bwe bukaba bukimeze neza, cyane cyane iyo afite ubudahangarwa bukomeye cyangwa akaba atarigeze agira ibibazo by’ubuzima bikomeye.

    N’umuntu ushobora kuba amaze igihe gito yanduye ashobora kugira ibimenyetso bikomeye bitewe n’uko umubiri we wakiriye virusi.

    Ese ibizamini byihariye bishobora kubimenya?

    Hari uburyo bwa siyansi bwo gusesengura imiterere ya virusi (nka genetic sequencing cyangwa isesengura rya “phylogenetic analysis”) bushobora rimwe na rimwe kwerekana niba virusi z’abantu babiri zisa cyane.

    Ariko n’ubwo byagaragaza ko virusi zisa, ntibihamya 100% ko umwe ari we wanduje undi.

    Impamvu ni uko:

    • abantu bo mu gace kamwe bashobora kuba bafite ubwoko bwa HIV busa;
    • virusi ishobora guhinduka uko igihe kigenda;
    • umuntu ashobora kuba yarayanduye ku wundi muntu utari uwo bashakanye.

    Ni ukuvuga ko siyansi ishobora gutanga ibimenyetso, ariko akenshi ntishobora gutanga icyemezo cya nyuma.

    Ni iki gishobora gufasha kumenya uko byagenze?

    Mu gihe abashakanye babiri basanze bafite HIV, abaganga bashobora kureba ibintu bitandukanye:

    1. Amateka y’ibipimo

    Niba umwe muri bo yarigeze gupimwa mbere agasanga nta HIV afite, hanyuma nyuma akazayisangamo, bishobora gutanga igitekerezo cy’igihe yaba yaranduriye.

    Urugero:

    • Umugabo yapimwe mu 2023 asanga nta HIV afite;
    • mu 2026 apimwe agasanga ayifite;
    • umugore we na we akayisangamo.

    Ibi bishobora gufasha kumenya ko umugabo ashobora kuba yaranduye muri icyo gihe, ariko ntibihita bigaragaza ko ari we wanduje umugore.

    2. Amakuru ku buzima bw’imyororokere n’imibonano mpuzabitsina

    Abaganga bashobora kuganira n’abashakanye ku mateka yabo, ariko ibi bigomba gukorwa mu bwubahane no kutabogama, kuko kuba umuntu afite HIV bidahita bivuga ko yahemutse.

    3. Ubushakashatsi bwa laboratwari

    Nk’uko byavuzwe, bushobora gufasha gusobanukirwa isano iri hagati ya virusi zombi ariko ntibutange gihamya idashidikanywaho.

    Kuki ari ngombwa kwirinda gushinja umuntu?

    Iyo abashakanye bamenye ko bafite HIV, gushaka “nyirabayazana” bishobora guteza amakimbirane akomeye kandi rimwe na rimwe bigatandukanya imiryango.

    Ikintu cy’ingenzi kurusha kumenya uwanduje undi ni:

    • gutangira cyangwa gukomeza imiti igabanya ubukana bwa HIV (ARV);
    • gukurikiza inama z’abaganga;
    • gufashanya mu buzima;
    • kwirinda ko undi muntu yandura.

    Iyo umuntu ufite HIV afata imiti neza kandi virusi ikagera ku rwego rutagaragara mu maraso (undetectable), ubushakashatsi bwerekanye ko adashobora kwanduza uwo bakorana imibonano mpuzabitsina (U=U: Undetectable = Untransmittable).

    Umwanzuro

    Iyo abashakanye bombi basanze bafite HIV, ntibishoboka kenshi kumenya neza uwanduje undi. Ibimenyetso bya muganga n’ibizamini bishobora gutanga amakuru afasha, ariko ntibishobora kuba urubanza rufatika rwo kuvuga ngo “uyu ni we wanduje undi.”

    Icy’ingenzi ni ukureba imbere: kubaho neza hamwe, gufata imiti, no kurengera ubuzima bw’abagize umuryango.

  • Iyo umugore agize anxiety atazi n’impamvu: Impamvu bibaho n’uko umugabo yamufasha

    Iyo umugore agize anxiety atazi n’impamvu: Impamvu bibaho n’uko umugabo yamufasha

    Hari igihe umugore ashobora guhura n’ibihe byo kugira ubwoba, guhangayika, umutima ugatera cyane cyangwa akumva adatuje, ariko akabura igisobanuro cy’icyabiteye. Aha ni ho benshi bibaza bati: “Ese ni iki kimutera kumva ameze gutya kandi nta kibazo mbona gihari?”

    Ukuri ni uko anxiety (guhangayika bikabije) ishobora kubaho n’iyo umuntu adashobora guhita amenya impamvu nyayo. Si buri gihe iba iterwa n’ikintu kimwe kigaragara.

    Kuki umugore ashobora kugira anxiety atazi impamvu?

    1. Umubiri ushobora kuba uri mu gihagararo cy’umunaniro

    Iyo umuntu amaze igihe afite imihangayiko, adasinzira neza, afite inshingano nyinshi cyangwa ahora ahangayikishijwe n’ibibazo bitandukanye, umubiri ushobora gukomeza kuba mu “buryo bwo kwirinda”, nubwo nta kibazo gihari ako kanya.

    Umugore ashobora kumva:

    • umutima utera cyane;
    • gutinya ibintu bidafite impamvu igaragara;
    • kutagira amahoro;
    • gushaka kuba wenyine;
    • kurira cyangwa kugira amarangamutima menshi.

    2. Impinduka z’imisemburo

    Abagore bahura n’impinduka nyinshi z’imisemburo mu bihe bitandukanye by’ubuzima.

    Ibi bishobora kugira uruhare ku myumvire no ku marangamutima, cyane cyane mu bihe nk:

    • nyuma yo kubyara;
    • mu gihe cy’imihindagurikire y’imihango;
    • mu bihe by’umunaniro ukabije.

    Ibi ntibivuze ko buri anxiety iterwa n’imisemburo, ariko ni kimwe mu bintu bishobora kubigiramo uruhare.

    3. Ibibazo umuntu yagiye ahisha cyangwa akihanganira igihe kirekire

    Hari abantu bashobora kumara igihe kirekire bihanganira ibibazo, bagasa n’abameze neza hanze, ariko imbere bafite umunaniro ukomeye.

    Umuntu ashobora kuba yaragiye yikorera:

    • inshingano z’umuryango;
    • ibibazo by’akazi;
    • ubwoba bw’ejo hazaza;
    • ibibazo byo mu mibanire.

    Hari igihe ubwonko buhita butanga ibimenyetso nyuma y’igihe kirekire, nubwo umuntu ubwe atahita amenya icyo byaturutseho.

    4. Anxiety ishobora kuza nta mpamvu igaragara

    Kimwe mu bintu bikomeye abantu benshi batumva ni uko anxiety itajya igira “impamvu imwe” ushobora guhita werekana urutoki.

    Rimwe na rimwe ni uruvange rw’ibintu byinshi bito byagiye bikusanyirizwa hamwe.

    Umugabo yakwitwara ate abonye umugore we afite anxiety?

    Ikintu cya mbere umugabo akwiye kumenya ni uko muri uwo mwanya umugore we aba adakeneye umuntu umubwira ko “nta kibazo gihari”, ahubwo aba akeneye umuntu umufasha kongera kumva atekanye.

    1. Kumva mbere yo gutanga ibisubizo

    Aho kuvuga ngo:

    “Reka kubitekerezaho cyane.”

    cyangwa:

    “Nta mpamvu yo kugira ubwoba.”

    bishobora gutuma yumva ko atumvikanye.

    Ahubwo umugabo ashobora kuvuga ati:

    “Ndabona utameze neza. Ndi hano, umbwire uko wumva umeze.”

    2. Kudafata anxiety nk’uburakari cyangwa kwanga umugabo

    Hari igihe umugore ufite anxiety ashobora kuba acecetse, arakara vuba cyangwa agashaka kwigunga.

    Umugabo akwiye kwirinda guhita abifata nk’uko ari ikibazo cy’urukundo cyangwa ko umugore amwanga.

    Rimwe na rimwe ni uburyo umubiri n’ubwonko biri kugerageza guhangana n’umuvuduko.

    3. Kumufasha mu bintu bifatika

    Urukundo rugaragara mu bikorwa.

    Umugabo ashobora:

    • kumufasha kugabanya inshingano zimuremereye;
    • kumureka akaruhuka;
    • kumuba hafi;
    • kumufasha gushaka ubufasha niba ikibazo gikomeje.

    4. Kutamugaya cyangwa kumuseka

    Amagambo nka:

    • “Uri gutekereza cyane”;
    • “Abandi bafite ibibazo biruta ibyawe”;
    • “Ibi ni ubusa”,

    ashobora kongera kumutera kwigunga.

    Ni ryari hakwiye gushakwa ubufasha bw’umwuga?

    Niba anxiety imara igihe kirekire, ikabangamira ubuzima bwa buri munsi, ibitotsi, akazi, imibanire cyangwa ikaba ikomeye cyane, kuganira n’umuhanga mu by’ubuzima bwo mu mutwe bishobora gufasha.

    Umwanzuro

    Iyo umugore agize anxiety atazi n’impamvu, ntabwo bivuze ko ari umuntu ufite intege nke cyangwa ko hari ikintu yakoze nabi. Rimwe na rimwe ni uburyo umubiri n’ubwonko bigaragaza ko hari umunaniro cyangwa imihangayiko ikeneye kwitabwaho.

    Umugabo mwiza si ugerageza guhita akemura buri kintu ako kanya, ahubwo ni utera umugore we umutekano, akamwumva kandi akamuba hafi mu gihe gikomeye.

    Kuko rimwe na rimwe ijambo rito rigira imbaraga kurusha igisubizo kinini: “Ndi kumwe nawe, tuzabinyuramo.”