Ibyo byatangajwe ku itariki 11 Kamena 2025 mu nama yahurije hamwe inzego zitandukanye zirebwa n'icyo kibazo mu ntara z'Amajyaruguru n'Uburengerazuba.
Ikibazo cy'inzoga zitujuje ubuziranenge zivuzwe igihe muri izo ntara ebyiri hagashyirwa mu majwi cyane abo mu Muhora wa Vunga ukora ku turere twa Nyabihu, Gakenke na Musanze.
Nubwo abaturage bakunze gushyirwa mu majwi ko ari bo benga izo nzoga, Guverineri Mugabowagahunde yavuze ko bamenye ko ari abacuruzi bakomeye bazenga ari nyinshi kandi bagiye guhagurukirwa.
Yagize ati 'Iyo ukurikiranye uwo muturage bavuga wenga inzoga zuzuye fuso buri munsi ureba urutoki yaba azikuramo ukarubura. Dushaka kumenya abo bantu bakora ubucuruzi bihishe batazwi. Mu tugari no mu midugudu dufite amakuru kandi abo bantu bari mu bucuruzi ahubwo twabafasha gushaka ibyangombwa bagakora mu buryo bwemewe.'
Inama ziga kuri icyo kibazo zabaye kenshi zigenda zifata imyanzuro yo kugikemura ariko ikibazo kikaba ishyirwa mu bikorwa ryayo.
Abitabiriye iyo nama banenze uburyo bagiye bemeza ibintu ntibikorwe gusa Guverineri w'Intara y'Iburengerazuba, Ntibitura Jean Bosco yabwiye RBA ko kuri iyi nshuro hashyizweho igihe ntarengwa n'ibihano.
Yagize ati 'Ishyirwa mu bikorwa ry'imyanzuro twafashe rirareba Intara y'Iburengerazuba n'iy'Amajyaruguru kandi twashyizeho noneho n'igihe buri mwanzuro runaka ugomba kuba washyizwe mu bikorwa. Twongeyemo n'ikindi kintu cy'uko abadashyira iyo myanzuro mu bikorwa bazabihanirwa by'intangarugero.'
U Rwanda rwahagurukiye cyane ikorwa ry'inzoga zitujuje ubuziranenge kuko zigira ingaruka ku buzima bwa muntu zishobora no kumwambura ubuzima.
Abo bayobozi kandi bavuze ko bagiye gukurikirana ikibazo cy'inganda zenga ibinyobwa zikomeje gufunga imiryango kubera imisoro zashyiriweho ariko zikaba ari zo ziyishyura gusa kandi hari izindi zenga bimwe zo zitayishyura zakomeje gukora.
Rwanda FDA igaragaza ko mu nzoga zidafite ibyangombwa hashobora kubamo igipimo cya alcohol gikabije kandi biteza ibibazo ku buzima bw'abantu.
Umuyobozi w'Ishami rishinzwe kugenzura Ubuziranenge bw'Ibiribwa no Gutanga Ibyangombwa mu kigo cy'Igihugu gishinzwe Kugenzura Ibiribwa n'imiti, Rwanda FDA, Dr. Nyamwasa Innocent aherutse kuvuga ko 'Kunywa ibinyobwa bifite alcool nyinshi bigira ingaruka mbi nyinshi ku buzima, zirimo kugirwaho ingaruka n'uburozi bw'inzoga, kwangirika k'umwijima, ndetse no kugira ibyago byinshi byo kurwara indwara zidakira.'
Rwanda FDA isaba abantu kwitondera inzoga ziba mu macupa ya pulasitiki babwirwa ko ziba zavuye hanze ariko zikaba zidafite ibirango byerekana ko zujuje ubuziranenge, isaba kandi kwirinda izigurishwa ku giciro cyo hasi bikabije ziba mu macupa adafite ibirango cyangwa ateje impungenge.
Abacuruzi bakomeye bo mu Majyaruguru no mu Burengerazuba bivugwa ko benga inzoga z’inkorano bikitirirwa abaturage bahagurukiwe
Mu gitondo cyo kuri uyu wa Gatandatu, isi yose yatunguwe n'inkuru y'akababaro y'uko indege yo mu bwoko bwa Boeing 787 Dreamliner, yari itwaye abantu 242, yakoze impanuka ikomeye mu Buhinde , hafi y'akarere ka Ahmedabad, mu ntara ya Gujarat. Iyi mpanuka yabaye igihe indege yari imaze kuguruka isaha n'iminota 38, igiye kugwa mu gihugu cy'u Bwongereza.
Ibyabaye n'uko byagenze
Indege yahagurutse ku kibuga cy'indege kizwi nka Sardar Vallabhbhai Patel International Airport, kiri i Ahmedabad, mu burengerazuba bw'Ubuhinde. Ubuyobozi bwa kompanyi y'indege ntabwo bwahise butangaza amazina y'isosiyete yari itwaye iyo ndege, ariko amakuru y'ingenzi yemeza ko ari indege y'indege mpuzamahanga yari ifite gahunda yo kujya ku kibuga cya Gatwick mu Bwongereza.
Iyi ndege yari imaze gukora urugendo rwa kilometero zirenga 1200 mu gihe cy'isaha n'iminota 38 ubwo abagenzi bari mu ndege batangiraga gutangarira urusaku rutari rusanzwe ndetse n'umwuka mubi mu cyumba cy'abagenzi. Bamwe mu bari bayirimo babashije kohereza ubutumwa bugufi bwa nyuma kuri telefone bavuga ko hari ibintu byasa n'ibitenda byacitse, ibikoresho bya tekinike bikagaragaza ibibazo bikomeye.
Nyuma y'iminota mike, indege yahise iva mu murongo wayo wo kuguruka neza, igwa ahantu hatuye hitaruye gato umujyi wa Ahmedabad. Icyari indege yuzuye ibyishimo by'abari bagiye mu biruhuko cyangwa ku kazi, yahindutse umusozi w'ibyuma bipfundikiwe n'imiriro, umwotsi n'amarira y'ababuze ababo.
Umubare w'abari muri iyo ndege
Nk'uko byatangajwe n'inzego z'ubuyobozi bw'indege mu Buhinde ndetse n'inzego z'iperereza, iyi ndege yari itwaye abantu 242. Muri bo, Abahinde 169, Abongereza 53, Umunyakanada 1, n'Abanya-Portugal 7. Harimo kandi abakozi 12 b'indege barimo abapilote 2 n'abanyonzi 10 bashinzwe gufasha abagenzi mu rugendo.
Iperereza ry'ibanze rivuga ko kuva indege yahita igwa hasi ku buryo butunguranye, hari impungenge zikomeye z'uko nta n'umwe muri abo bantu bose yaba yararokotse. Umuyobozi w'inzego z'umutekano wemeje ko imibiri 111 ariyo imaze kuboneka, ariko bikaba bigoye cyane kumenya ideni ry'abari muri iyo ndege bitewe n'uko bamwe bashyizwe mu mibiri yahiye cyane.
Uburyo ubutabazi bwatangiye
Inzego z'umutekano z'igihugu cy'u Buhinde, zirimo Polisi, abashinzwe kurwanya inkongi ndetse n'igisirikare cy'igihugu, bahise bagera aho iyo mpanuka yabereye. Abaturage batuye hafi y'aho iyi mpanuka yabereye ni bo batangiranye ibikorwa by'ubutabazi, bagashakisha abasigaye mu bikoresho byangiritse. Abatangabuhamya bavuze ko bumvise urusaku rukomeye, hakurikiraho imyotsi miremire n'inkongi.
Ubwo inzego z'ubutabazi zahageraga, zasanze indege yahiye hafi ya yose. Ibice bimwe na bimwe by'indege byari bikiri gushya, bikagorana gukuramo imibiri. Inzego z'ubuzima n'ubutabazi zasabye imashini zitandukanye zirimo izikurura ibyuma, amamodoka y'abazimya umuriro ndetse n'ibikoresho byo gushakisha abantu bari mu bintu byahiye.
Ibyatangajwe n'abategetsi
Minisitiri w'Ubwikorezi bw'Indege mu Buhinde, Rajiv Kumar, yatangaje ati:
'Turababajwe cyane n'iyi mpanuka yabaye mu gitondo. Turacyashakisha amakuru yose y'ukuri ku bijyanye n'icyateye iyi mpanuka. Kugeza ubu, twabonye imibiri y'abantu 111, bikaba bikekwa ko bose bashizemo umwuka. Inzego z'umutekano n'ubutabazi ziracyakora uko zishoboye ngo zibonere umuryango wose amakuru y'ukuri.'
Perezida w'u Buhinde nawe yasohoye itangazo ryo kwihanganisha imiryango yabuze abayo, avuga ko ari umunsi w'agahinda ku gihugu cye, anasezeranya ko hazakorwa iperereza ryimbitse ngo hamenyekane icyateye iyi mpanuka.
N'ubwo hakiri kare cyane kugira ngo hamenyekane icyateye impanuka, bamwe mu basesenguzi b'iby'indege bavuga ko bishoboka ko byaba byatewe n'ikosa rya tekinike cyangwa imiterere y'ikirere itari isanzwe. Hari amakuru avuga ko iyo ndege ishobora kuba yaragize ikibazo mu mashini yitwa pressurization system, ibasha kugenzura umwuka mu ndege igihe iri mu kirere.
Abandi bakomeje gukeka ko ikibazo gishobora kuba cyaraturutse ku muyaga mwinshi cyangwa ubushyuhe bukabije, dore ko akarere k'Ubuhinde kazwiho ubushyuhe bwinshi cyane mu gihe cy'impeshyi. Inzego z'ubushakashatsi zitegereje kubona black box y'iyo ndege (akamashini kabika amakuru y'urugendo n'imvugo z'abapilote) kugira ngo hatangwe amakuru yizewe.
Uko impanuka yakiriwe ku isi yose
Kuva iyi nkuru yasohoka, ibihugu byinshi byagiye bigaragaza akababaro n'impuhwe byihariye kuri iyi mpanuka. Mu Bwongereza, aho indege yari yerekeje, Minisitiri w'Ububanyi n'Amahanga yavuze ko bahangayikishijwe n'abaturage babo 53 bari muri iyo ndege, anashima ubutabazi bwatanzwe na Leta y'u Buhinde.
Minisitiri w'Ububanyi n'Amahanga wa Canada nawe yavuze ko igihugu cye cyari gifite umuturage umwe muri iyo ndege, kandi ko bagiye gufatanya n'inzego z'Ubuhinde ngo haboneke ibisobanuro kuri iyi mpanuka.
Umuryango w'Abibumbye (Loni) nawo watangaje ko uhangayikishijwe n'ubuzima bw'abantu b'abasivili baguye muri iyo mpanuka, usaba ko hakorwa iperereza ryigenga kandi rifite umucyo kugira ngo hatazabaho ikosa nk'iri mu minsi iri imbere.
Ababuze ababo baratakambira ubutabera n'ukuri
Mu bitaro byakiriye imibiri, haravugwa amarira n'intimba by'abagize imiryango y'abari mu ndege. Bamwe bari bategereje ababo ku kibuga cy'indege cya Gatwick mu Bwongereza, abandi bakiriye inkuru mu masaha ya kare binyuze kuri telefone cyangwa televiziyo.
'Murumuna wanjye yari agiye kwiga mu Bwongereza. Twavuganaga akigera ku kibuga cy'indege. Ntabwo nzi niba ari mu mibiri 111 cyangwa niba agishakishwa. Icyo dusaba ni ukuri, ubutabera, no kugira ngo tuzashyingure abacu mu cyubahiro.'
Ubutumwa ku bantu bose bateganya ingendo z'indege
Abayobozi b'inzego z'ubwikorezi basabye abaturage kwihangana no gukomeza gukurikiranira hafi amakuru ku birebana n'iyo mpanuka. Banasabye abantu bose bateganya gukora ingendo mu ndege gutegereza icyemezo cy'inzego z'umutekano ku birebana n'iby'umutekano w'indege zo muri ako karere.
Amakompanyi menshi y'indege y'amahanga yahise atangaza ko agiye gusuzuma indege zayo zo mu bwoko bwa Boeing 787, cyane cyane izakoraga mu misusire imwe n'iyakoze impanuka.
Icyizere cy'iperereza
Kugeza ubu, ibihugu bifite abaturage bari muri iyo ndege byatangaje ko byiteguye gufasha mu iperereza ryimbitse ry'iyo mpanuka. Hari icyizere ko igihe black box izaba ibonetse, hamenyekana uko urugendo rw'iyo ndege rwagenze n'icyabaye mbere y'uko igwa hasi.
Inzego z'Ubuhinde zemeje ko hazakoreshwa ubuhanga buhanitse mu gushakisha ibisigazwa byose bishobora gutanga amakuru, ndetse ko hazashakwa impuguke mpuzamahanga mu gutanga inkunga y'ubumenyi.
Iyi nkuru turayikurikirana, turakomeza kubagezaho ibindi bizagenda bimenyekana ku mpanuka y'iyi ndege.
Urubanza rwe mu Bujurire rwabaye kuri uyu wa 12 Kamena 2025, aho Kazungu wajuririye igihano yasabaga kugabanyirizwa kuko yaburanye yemera ibyaha akanabisabira imbabazi.
Urubanza rugitangira Ubushinjacyaha bwabanje gutanga inzitizi ishingiye ku kuba umwanzuro w'ubujurire bwa Kazungu waratanzwe urubanza rumaze amezi atatu ruciwe.
Kazungu yahamijwe ibyaha birimo ubwicanyi buturutse ku bushake, iyicarubozo, guhisha umurambo no kuwucamo ibice, itwarwa n'ifungiranwa ry'umuntu ritemewe n'amategeko, kwinjira muri mudasobwa cyangwa mu rusobe bwa mudasobwa ku wa 8 Werurwe 2024 akatirwa gufungwa burundu n'ihazabu ya miliyoni 10 Frw no gutanga indishyi z'akababaro za miliyoni 30 Frw.
Uwari uhagarariye Ubushinjacyaha yavuze ko ubujurire bwatanzwe ku wa 18 Kamena 2024 kandi nyamara kopi y'urubanza yarashyizwe mu ikoranabuhanga ryifashishwa ku wa 09 Werurwe uwo mwaka, bityo ko binyuranyije n'amategeko ubujurire bwabo butakwakirwa.
Me Murangwa Faustin wunganira Kazungu yavuze ko bari bagaragaje ko bazajuririra igihano ku wa 4 Mata 2024 bityo ko bakurikije ibihe byo kujurira.
Abajijwe niba baravuze impamvu yo kujurira, Me Murangwa yavuze ko bagaragaje ko bazajuririra ibijyanye n'igihano kandi ko batigeze babihindura.
Abaregera indishyi na bo bagaragarije urukiko ko ikirego kidakurikije amategeko agenga imiburanishirize y'imanza nshinjabyaha.
Urukiko rwategetse ko iyo ngingo izasuzumirwa hamwe n'urubanza rwose.
Ubushinjacyaha bwavuze ko uwo Kimenyi atari mu bo bwaregeye kandi nta bimenyetso ku rupfu rwe ariko ko nibigaragara hazabaho gutanga ikirego nyuma.
Kazungu yongeye kubwira Urukiko ko ari we wireze, agafasha urukiko kubona amakuru ku byo yakoze akaba ari byo ashingiyeho asaba kugabanyirizwa ibihano.
Yongeye kugaragaza ko ibyo yakoze nta gahato yigeze ashyirwaho ko kwemera ibyaha.
Yakomeje ati 'Ntabwo ibyo nakoze ari ubugabo ni ububwa, aho imbwa yatambuka sinahatambuka, ndongera gusaba imbabazi umukuru w'igihugu, ndasaba imbabazi guverinoma yose, kuba narakoze ibintu by'umwanda, ndasaba imbabazi ninginga, ababyeyi, abana ku byo nakoze, usaba imbabazi aringinga. Uhana umwana ntakoresha ikibando akoresha umunyafu.'
Me Murangwa yavuze ko uwo yunganira akwiye kugabanyirizwa agahabwa igihano gito gishoboka gteganywa n'amategeko.
Yavuze ko hari impamvu nyoroshyacyaha zishingiye ku kuba yemera ibyaha akabisabira imbabazi, kuba ari ubwa mbere yari akurikiranywe ndetse no kuba ataragoye inzego z'ubutabera.
Ubushinjacyaha bwavuze ko adakwiye kugabanyirizwa ibihano bitewe n'ibyaha yakoze, uko yabikoze, uburemere bwabyo, ingaruka n'impamvu zatumye abikora.
Abaregera indishyi bavuze ko igihano cye kidakwiye kugabanywa kuko yari yifitemo ubwicanyi budasanzwe, ubugome bwo ku rwego rwo hejuru bityo ko agarutse muri sosoyete yaba intambamyi ikomeye.
Kazungu yavuze uko yatangiye kwica
Kazungu yabwiye Urukiko ko mbere yo kwinjira mu bikorwa byo kwica yari yaratangije ishuri rifasha abana bo mu Murenge wa Remera mu 2009 bari bafite ibibazo by'ubupfubyi.
Mu 2016 byarahagaze kubera kubura ibyangombwa n'ubushobozi bwo kuzuza ibisabwa.
Byabaye ku wa 11 Kamena 2025 mu rwego rwo kwibuka ku nshuro ya 31 Jenoside yakorewe Abatutsi mu 1994.
Abakora mu Kigo cya Agaciro Development Fund babanje gusobanurirwa mu nshamake amateka ya Jenoside yakorewe Abatutsi mu Karere ka Kamonyi. Nyuma basuye imva ziruhukiyemo inzirakarengane, bashyiraho indabo mu rwego rwo kubaha icyubahiro.
Perezida wa IBUKA mu Murenge wa Gacurabwenge, Nshimiyimana Narcise, yavuze ko Jenoside mu makomini atanu yari agize Kamonyi, byageze ku itariki 10 Mata 1994 itaratangira kuko abaturage bari bacyunze ubumwe.
Byatumye i Kigali hateranira inama itumirwamo ba burugumesitiri b'ayo makomini maze ku itariki 11 Mata 1994 Burugumesitiri Akayezu Jean Paul wa Komini Taba wasaga n'uyoboye bagenzi be ahita atangiza Jenoside ku mugaragaro yicira Umututsi ku biro, yerekana ko ubwo bwoko budakwiye kubaho.
Ubwo Abatutsi muri komini zitandukanye batangiye guhigwa no kwicwa, abenshi bahungira mu Kiliziya ya Mugina maze Burugumestiri wari uhayoboye abarwanaho kuko atari ashyigikiye Jenoside.
Ibyo byaje gutuma abandi ba burugumesitiri bafatanyije n'uwari Perefe wa Gitarama bamugambanira aricwa maze za mpunzi zari zahungiye ku Kiliziya ya Mugina, Interahamwe ziziraramo zizica iminsi itatu ndetse ubwicanyi burakomeza.
Muri icyo gikorwa kandi Agaciro Development Fund yahaye inkunga yo gusana inzu ababyeyi batanu barokotse Jenoside, aho buri umwe yahawe miliyoni 1 Frw.
Mukandayisaba Lodie utuye i Musambira wapfakajwe na Jenoside, yavuze ko inzu yabagamo yari yarangiritse kuko yayubakiwe mu 1996 kandi nta mikoro yari afite yo kuyisana.
Ati 'Inzu yanjye yarangiritse bikomeye, yavaga cyane kuko bakiduha inkunga nabumbishije amatafari basa n'abayubatse bundi bushya. Ndashimira cyane abakora mu Agaciro kuko badufashije kongera kwiyubaka kandi twizeye ko ejo hacu hazagenda neza.'
Umuyobozi Mukuru wa Agaciro Development Fund, Kayinamura Ulrich, yavuze ko baha agaciro kumenya neza amateka ya Jenoside yakorewe Abatutsi kuko ari yo ntambwe yo kwirinda ko yasubira.
Ati 'Buri mwaka duhitamo kimwe mu bice bifite amateka yihariye ya Jenoside yakorewe Abatutsi tukifatanya na bo kwibuka inzirakaregane zazize uko zavutse, tugakomeza abayirokotse kandi tukabatera inkunga.'
Yongeyeho ati 'Tumaze gusura inzibutso zitandukanye ziri ku rwego rw'igihugu ni yo mpamvu twaje na hano ngo tumenye amateka yaho. Amateka ya hano n'ahandi muri rusange yatwigishije ko tugomba guhaguruka tukamagana ko Jenoside itazongera kuba ahandi ku Isi.'
Umunyamabanga Nshingwabikorwa w'Umurenge wa Gacurabwenge, Mugiraneza Marthe yashimiye cyane abakora mu Agaciro Development Fund umusanzu wabo mu kwibuka no kwita ku barokotse Jenoside.
Umuyobozi Mukuru wa Agaciro Development Fund, Kayinamura Ulrich ashyira ururabo ku mva
Umuyobozi Mukuru wa Agaciro Development Fund, Kayinamura Ulrich yavuze ko baha agaciro kumenya neza amateka ya Jenoside yakorewe Abatutsi kuko ari yo ntambwe yo kwirinda ko yazasubira
Umunyamabanga Nshingwabikorwa w'Umurenge wa Gacurabwenge, Mugiraneza Marthe ashyira ururabo ku mva
Umwe mu babyeyi baremewe ageze mu zabukuru
Mukandayisaba Lodie utuye i Musambira wapfakajwe na Jenoside yavuze ko inzu yabagamo yari yarangiritse kuko yayubakiwe mu 1996 kandi nta mikoro yari afite yo kuyisana
Abakora mu Agaciro Development Fund basuye ibice bitandukanye by’Urwibusto rwa Kibuza
Abakora mu Agaciro Development Fund harimo n’urubyiruko rwavutse nyuma ya Jenoside yakorewe Abatutsi
Ababyeyi baremewe na bo bari baje kwifatanya n’abakora mu Agaciro Development Fund mu gikorwa cyo kwibuka
Urwibutso rwa Kibuza ruruhukiyemo abagera hafi ku bihumbi 48
Urubanza rwe mu Bujurire rwabaye kuri uyu wa 12 Kamena 2025, aho Kazungu wajuririye igihano yasabaga kugabanyirizwa kuko yaburanye yemera ibyaha akanabisabira imbabazi.
Urubanza rugitangira Ubushinjacyaha bwabanje gutanga inzitizi ishingiye ku kuba umwanzuro w'ubujurire bwa Kazungu waratanzwe urubanza rumaze amezi atatu ruciwe.
Kazungu yahamijwe ibyaha birimo ubwicanyi buturutse ku bushake, iyicarubozo, guhisha umurambo no kuwucamo ibice, itwarwa n'ifungiranwa ry'umuntu ritemewe n'amategeko, kwinjira muri mudasobwa cyangwa mu rusobe bwa mudasobwa ku wa 8 Werurwe 2024 akatirwa gufungwa burundu n'ihazabu ya miliyoni 10 Frw no gutanga indishyi z'akababaro za miliyoni 30 Frw.
Uwari uhagarariye Ubushinjacyaha yavuze ko ubujurire bwatanzwe ku wa 18 Kamena 2024 kandi nyamara kopi y'urubanza yarashyizwe mu ikoranabuhanga ryifashishwa ku wa 09 Werurwe uwo mwaka, bityo ko binyuranyije n'amategeko ubujurire bwabo butakwakirwa.
Me Murangwa Faustin wunganira Kazungu yavuze ko bari bagaragaje ko bazajuririra igihano ku wa 4 Mata 2024 bityo ko bakurikije ibihe byo kujurira.
Abajijwe niba baravuze impamvu yo kujurira, Me Murangwa yavuze ko bagaragaje ko bazajuririra ibijyanye n'igihano kandi ko batigeze babihindura.
Abaregera indishyi na bo bagaragarije urukiko ko ikirego kidakurikije amategeko agenga imiburanishirize y'imanza nshinjabyaha.
Urukiko rwategetse ko iyo ngingo izasuzumirwa hamwe n'urubanza rwose.
Ubushinjacyaha bwavuze ko uwo Kimenyi atari mu bo bwaregeye kandi nta bimenyetso ku rupfu rwe ariko ko nibigaragara hazabaho gutanga ikirego nyuma.
Kazungu yongeye kubwira Urukiko ko ari we wireze, agafasha urukiko kubona amakuru ku byo yakoze akaba ari byo ashingiyeho asaba kugabanyirizwa ibihano.
Yongeye kugaragaza ko ibyo yakoze nta gahato yigeze ashyirwaho ko kwemera ibyaha.
Yakomeje ati 'Ntabwo ibyo nakoze ari ubugabo ni ububwa, aho imbwa yatambuka sinahatambuka, ndongera gusaba imbabazi umukuru w'igihugu, ndasaba imbabazi guverinoma yose, kuba narakoze ibintu by'umwanda, ndasaba imbabazi ninginga, ababyeyi, abana ku byo nakoze, usaba imbabazi aringinga. Uhana umwana ntakoresha ikibando akoresha umunyafu.'
Me Murangwa yavuze ko uwo yunganira akwiye kugabanyirizwa agahabwa igihano gito gishoboka gteganywa n'amategeko.
Yavuze ko hari impamvu nyoroshyacyaha zishingiye ku kuba yemera ibyaha akabisabira imbabazi, kuba ari ubwa mbere yari akurikiranywe ndetse no kuba ataragoye inzego z'ubutabera.
Ubushinjacyaha bwavuze ko adakwiye kugabanyirizwa ibihano bitewe n'ibyaha yakoze, uko yabikoze, uburemere bwabyo, ingaruka n'impamvu zatumye abikora.
Abaregera indishyi bavuze ko igihano cye kidakwiye kugabanywa kuko yari yifitemo ubwicanyi budasanzwe, ubugome bwo ku rwego rwo hejuru bityo ko agarutse muri sosoyete yaba intambamyi ikomeye.
Kazungu yavuze uko yatangiye kwica
Kazungu yabwiye Urukiko ko mbere yo kwinjira mu bikorwa byo kwica yari yaratangije ishuri rifasha abana bo mu Murenge wa Remera mu 2009 bari bafite ibibazo by'ubupfubyi.
Mu 2016 byarahagaze kubera kubura ibyangombwa n'ubushobozi bwo kuzuza ibisabwa.
Ni mu gikorwa cyabaye kuri uyu wa 10 Kamena 2025, cyateguwe na Kaminuza y'u Rwanda itewe inkunga n'Umushinga w'Abanya-Suède (Sweden Sverige) usanzwe ukorana na yo mu bikorwa bitandukanye.
Iyi mishinga yagaragajwe mu Nama Nyunguranabitekerezo ku Bushakashatsi no ku Guhanga Udushya igamije kwagura ibikorwa byabo ndetse no kubimenyekanisha.
Umwalimu muri Kaminuza y'u Rwanda, wigisha ibijyanye n'amashanyarazi, Fabien Mukundukize yakoze igikoresho cyo gukonjesherezamo amata gikoresheje imirasire y'izuba, aho yavuze ko aya mahirwe yo guhurizwa hamwe atuma ibyo bakora bimenyekana kandi bakabona ko banashyigikiwe.
Mukundukize yavuze ko iki gikoresho cyo gukonjesha amata gifasha abantu bagifite ubushobozi buke bwo kuba babona ibyuma bikonjesha, ku buryo bworoshye cyangwa no ku bantu bataragerwaho n'amashanyarazi.
Yavuze ko kizabafasha abantu kutongera guhura n'ikibazo cyo gupfusha amata yabo ku maherere bitewe no kubura uko bayatereka neza mu buryo bwizewe kandi umwanya munini.
Umujyanama Mukuru mu bijyanye n'Ubushakashatsi muri Ambasade ya Suède mu Rwanda, Katarina Westman yavuze ko bishimishije kubona intambwe Kaminuza y'u Rwanda imaze gutera mu rwego rw'ubushakashatsi ugereranyije n'aho yahoze.
Ati 'Ibi kubigeraho ntabwo ari ukubera ko iterwa inkunga na Suède ahubwo ni intambwe yihariye ya Kaminuza yafashe ubwayo binyuze muri politiki zayo zo kwigisha neza, guteza imbere ubushakshatsi, guhanga udushya no gukora ibikorwa biteza imbere umuryango Nyarwanda.”
Yongeyeho ati “Suède imaze imyaka irenga 20 ikorana na Kaminuza y'u Rwanda. Iki ni igikorwa cya kane, kandi ni uburyo bwo gutegura icyiciro cya gatanu. Nk'uko nabivuze, ni imyaka myinshi dukorana, ubu hari n'indi mishinga 17 igikorwa.”
Umuyobozi wa Kaminuza y'u Rwanda, Prof Kayihura Muganga Didas yavuze ko iki gikorwa kigizwe no kumurika ubushakshatsi bwakozwe, icyavuyemo ndetse n'aho buhurizwa mu gufasha sosiyete.
Prof. Kayihura yavuze ko ibikorwa by'ubushakashatsi no guhanga udushya bifunguye kuri buri wese wifuza kubikora uri muri Kaminuza y'u Rwanda.
Prof. Kayihura yasabye abalimu ba Kaminuza y'u Rwanda kwitabira ibikorwa by'ubushakashatsi kuko bituma barushaho kwigisha neza. Avuga ko uko bazarushaho kuba benshi muri bwo, ari na ko guhanga udushya biziyongera.
Umuyobozi wa Kaminuza y'u Rwanda, Prof Kayihura Muganga Didas yavuze ko iki gikorwa kigizwe no kumurika ubushakshatsi bwakozwe, icyavuyemo ndetse n'aho buhurizwa mu gufasha sosiyete
Umujyanama Mukuru mu bijyanye n'Ubushakashatsi muri Ambasade ya Suède mu Rwanda, Katarina Westman yavuze ko bishimishije kubona intambwe Kaminuza y'u Rwanda imaze gutera mu rwego rw'ubushakashatsi
Imirimo yo kukivugurura iri kugana ku musozo, ku buryo kizakira iri torero ku itariki 1 Nyakanga, 2025, gifite ibikoresho byiza kurushaho kandi gisa neza.
Ubuyobozi bw'iki kigo bwatangaje ko iyi mirimo yo kuvugurura iki kigo ntacyo izahindura kuri gahunda yari isanzwe ihari.
Bwahamirije IGIHE ko imirimo iri gukorwa ari ijyanye n'amasuku kandi ko itazagira icyo ibangamira kuri gahunda yari iteganyijwe yo kwakira abazitabira itorero uyu mwaka.
Ati 'Ntabwo turi kuvugurura twagura kugira ngo twongere ikigo, urebye imirimo turi gukora ni 'iy'amasuku kandi biteganyijwe ko izarangirana n'icyumweru gitaha.'
Batangaje ko imirimo yo kuvugurura ikigo iba mu byiciro kandi igikomeje ariko ntacyo izahindura kuko ibyo bari gukora ubu ari amasuku. Iyi mirimo izarangira muri iki cyumweru, aho bemeje ko gahunda yo kwakira abazitabira itorero ikomeje ndetse iry'uyu mwaka biteganyijwe ko rizatangira tariki 1 Nyakanga 2025.
Ikigo cy'Ubutore cya Nkumba giherereye mu Karere ka Burera mu Ntara y'Amajyaruguru y'u Rwanda, hakaba hatorezwamo abantu b'ingeri zitandukanye barimo urubyiruko, abakozi n'abayobozi bo mu bigo bya leta n'abandi.
Ibi babigaragaje ubwo basozaga uruzinduko bagiriye ku cyicaro gikuru cya ILPD mu Karere ka Nyanza, ku wa 10 Kamena 2025.
Mu kiganiro bahawe n'Umuyobozi Mukuru wa ILPD, Dr. Muyoboke Karimunda Aimé, yaberetse umwimerere w'ubutabera bw'u Rwanda aho bugamije kunga kurusha guhana gusa.
Yifashishije urugero rw'abakoze Jenoside yakorewe Abatutsi mu 1994, baciriwe imanza n'inkiko za Gacaca, bagahabwa imbabazi zibasubiza mu buzima bw'igihugu, ibyashobotse kandi urwego rw'ubutabera rwari rwarasenyutse haba mbere ya Jenoside kubera ruswa n'umuco wo kudahana ndetse na nyuma yaho gato kuko abakoraga muri urwo rwego bamwe bari barishwe abandi barahunze.
Ati 'Nyuma ya 1994 kugeza mu 2003, abacamanza bize kaminuza bari 10% gusa, icyo gihe kandi abacamanza bari mbarwa kuko mu mpera za 1994 mu bacamanza 640 bariho mbere, hari hasigaye 237 gusa.'
Yababwiye ko byasabye kwiyambaza Inkiko Gacaca nk'ubutabera bwunga, zikanafasha kurwanya umuco wo kudana, kuko izindi nkiko zitari burangize imanza ku gihe.
Ati 'Uyu munsi, u Rwanda dufite ni urwakomotse kuri Gacaca yazanye ubumwe n'ubutabera mu Rwanda.'
Yanababwiye kandi ko u Rwanda rukiyubaka kandi ko urugendo rugikomeje, abibutsa ko ILPD ari ishyiga ry'inyuma muri urwo rugendo kuko ifasha mu gutoza no guhugura abanyamategeko b'umwuga mu Rwanda.
Umwarimu wo muri Kaminuza ya Pepperdine, Seth Bambourg, yavuze ko banyuzwe n'imikorere y'ubutabera bwo mu Rwanda bwubakiye ku bumuntu aho guhana gusa, avuga ko yabibonyemo isomo rikomeye.
Ati 'Imikorere yo mu Rwanda yankoze ku mutima, nahise mbabazwa n'uburyo ubutabera bwacu muri Amerika bwamunzwe no kuba nyamwigendaho, mu gihe mwe mufite ubutabera busana umubano w'abagiranye ibibazo.'
Yavuze ko iwabo mu nkiko abantu bashyira imbere uburenganzira bwabo birengagije ubw'abandi ndetse n'inyungu zabo gusa, bakirengagiza ko kwikiranura n'uwo bagiranye ikibazo byongera gusana umubano kuko abantu bagakwiye kuba magirirane.
Naho Karissa Rosas wiga muri iyo kaminuza yavuze ko yongeye gusobanukirwa ko ubutabera ari imbabazi n'ubwiyunge.
Ati 'Nakunze ubutabera bwo mu Rwanda kuko buhuza abantu mu muryango, ari na bwo bwatumye abakoze Jenoside bagaruka mu muryango.''
Yakomeje avuga ko ubutabera nk'ubu ari bwo bukenewe muri iyi si kugira ngo abantu barusheho kuba umwe no gufatanya muri byose, yiyemeza kuzabimurikira ab'iwabo.
Muri uru ruzindo, aba banyeshuri banatemberejwe ibice by'amateka ya cyami mu Karere ka Nyanza, banerekwa imikorere ya ILPD n'uruhare igira mu iterambere ry'amategeko mu Rwanda.
Kaminuza ya Pepperdine yashinzwe n'Umushoramari George Pepperdine mu 1937 ifite abarenga ibihumbi 100 bamaze kuyigamo aho abarenga ibihumbi 30 bari hejuru y'imyaka 40.
Umuyobozi Mukuru wa Tearfund mu Rwanda, Dr. Murangira Emmanuel, yavuze ko n'ubwo uyu mushinga watangiye mu gihe kitoroshye cya Covid-19, bitakomye mu nkokora intego nyamukuru wari ufite ari yo guteza imbere abakora ubuhinzi bw'imboga n'imbuto ndetse no kongera ingano y'ibikomoka ku buhinzi n'ibyoherezwa mu mahanga.
Mu gusobanura uburyo intego zawo zaragezweho, Murangira yavuze ko ibyo bari bariyemeje bawutangira byagezweho ndetse bikarenga igipimo bari biteze.
Yakomeje avuga ko uyu mushinga wafashije abahinzi b'imboga n'imbuto kuva ku guhinga ibyo kurya gusa cyangwa ibyo kujyana ku masoko mato bakagera ku rwego bagemura amasoko manini y'imbere mu gihugu no hanze.
Mugeni Kayitenkore ni umukozi ushinzwe ishyirwa mu bikorwa ry'imishinga muri EU mu Rwanda yavuze ko uyu mushinga wongeye ku buryo bugaragara umusaruro w'imboga n'imbuto.
Nk'urusenda umusaruro warwo wavuye ku bilo 24,705 ugera ku 867,512 mu gihe umusaruro w'imiteja wavuye ku bilo 87,142 ukagera kuri toni 4,403.097.
Yakomeje avuga ko n'ubwo umushinga ugeze ku musozo ariko abahinzi bafashijwe mu buryo butandukanye atari ubw'amafaranga gusa ahubwo bahawe n'amahugurwa ajyanye n'uko bukorwa kinyamwuga ku buryo bizeye ko bafite ubushobozi bwo gukomerezaho.
Yasoje avuga ko hari indi mishinga iri gushyirwa mu bikorwa mu Rwanda harimo uwitwa Kungahara ugamije gufasha abahinzi bato kwihaza mu biribwa no kurwanya imirire mibi, aho ukorerwa mu turere 21 two mu Rwanda.
Umukozi muri MINAGRI ushinzwe uruhererekane nyongeragaciro ku bikomoka ku buhinzi n'Ubworozi, Mukamugema Alice, yashimiye abagize uruhare mu ishyirwa mu bikorwa ry'uyu mushinga, avuga ko wagize uruhare rukomeye mu kuzamura ingano y'umusaruro w'imboga n'imbuto mu Rwanda.
Ubuhinzi bw'imboga n'imbuto buri mu bwo Leta y'u Rwanda iri gushyiramo imbaraga ndetse ko buri muri gahunda ya NST2 na PST5.
Umuryango utegamiye kuri leta wa @Tearfund ku bufatanye n'abafatanyabikorwa barimo AEE, NAEB n'abandi; basoje ku mugaragaro umushinga wo guteza imbere abahinzi bato n'abaciritse bakora ubuhinzi bw'imboga n'imbuto.
Umuyobozi wa TearFund mu Rwanda yavuze ko uyu mushinga wafashije abahinzi barenga ibihumbi 30
Umuyobozi ushinzwe ishyirwa mu bikorwa ry’imishinga muri EU mu Rwanda, Mugeni Kayitenkore, yavuze ko intego bari bihaye zagezweho ndetse ko hari indi mishinga bateganya gukorera mu Rwanda
Mukamugema Alice ukora muri MINAGRI yavuze ko ubuhinzi bw’imboga n’imbuto buri mu bwo leta yashyizemo imabaraga
Abahize abandi bahembwe
Urubyiruko n’abagore bari mu bibanzweho muri uyu mushinga
Umusaruro w’imiteja wariyongereye
Umushinga wa Tearfund wari umaze imyaka itanu ukorera mu Rwanda washyizwe ku musozo
Umusaruro w’urusenda na wo wariyongereye
Ubuhinzi bw’imboga n’imbuto buri mu bugezweho kandi bubyara inyungu
Umusaruro w’imboga n’imbuto wariyongereye
Ubuhinzi bw’urusenda buri mu bwinjiza amafaranga menshi