Ku itariki ya 15 Werurwe mu mwaka wa 44 mbere ya Yesu (Ides of March), umwe mu bayobozi bakomeye mu mateka ya Roma, Julius Caesar, yishwe n’itsinda ry’abasenateri mu nyubako ya Sena y’i Roma. Uru rupfu ntirwari gusa iyicwa ry’umuntu ukomeye, ahubwo rwabaye intandaro y’impinduka zikomeye zahinduye imiterere ya Repubulika y’Abaroma ndetse rugafungura inzira y’Ubwami bwa Roma.
Impamvu zatumye Jules César yicwa
1. Gutinya ko yari ahindutse umwami w’igitugu
Mu gihe cye, Roma yari ikiri Repubulika, aho ubutegetsi bwagabanwaga hagati ya Sena n’abandi bayobozi batowe. Ariko nyuma y’intambara nyinshi no gutsinda abanzi ba Roma, César yabaye umuntu ukomeye kurusha abandi bose.
Yahawe izina rya “Dictator Perpetuo” (umutegetsi w’ibihe byose), ibintu byatumye bamwe mu basenateri batinya ko ashaka kurandura Repubulika maze agahinduka umwami wuzuye ububasha.
Abamurwanyaga babonaga ko ubutegetsi bwe bwari bugiye guhindura Roma igihugu kiyoborwa n’umuntu umwe aho kuba ubutegetsi bw’abaturage n’abanyacyubahiro.
2. Guhangana hagati ya César n’abanyacyubahiro ba Sena
César yari yaratsinze intambara y’abenegihugu yari imuhanganyijemo na Pompey the Great, wari ushyigikiwe n’abenshi mu basenateri.
Nyuma yo gutsinda, César yatangiye gushyira mu bikorwa impinduka nyinshi:
- kugabanya ububasha bwa Sena,
- kongera umubare w’abasenateri bashyigikiye gahunda ze,
- guha uburenganzira abantu benshi batuye mu bice byigaruriwe na Roma.
Nubwo izo mpinduka zari zigamije kuvugurura igihugu, bamwe mu bakire n’abanyacyubahiro babibonaga nk’iterabwoba ku bubasha bwabo.
3. Umugambi w’abitwa “Abakiza Repubulika”
Itsinda ry’abasenateri ryari rigizwe n’abantu barenga 60 ryateguye umugambi wo kumwica. Abayobozi bakomeye muri uwo mugambi bari:
- Marcus Junius Brutus,
- Gaius Cassius Longinus.
Biyitaga abantu barwaniraga gukiza Repubulika ya Roma, bavuga ko gukuraho César byari ngombwa kugira ngo Roma itajya mu butegetsi bw’umuntu umwe.
Uko iyicwa ryabaye
Ku munsi w’inama ya Sena, César yinjiye mu nyubako ya Sena nubwo hari abari bamuburiye ko hari akaga kamutegereje.
Abagambanyi baramwegereye batangira kumutera ibyuma. Nubwo inkuru zakurikiyeho zivuga amagambo nka “Nawe Brutus?”, abahanga mu mateka bavuga ko atari ibintu byemejwe neza ko ayo magambo yaba yaravuzwe koko.
César yaguye imbere y’igishushanyo cya Pompey, umuntu yari yaratsinze mu ntambara y’abenegihugu.
Ingaruka zakurikiyeho
1. Roma yinjiye mu yindi ntambara y’abenegihugu
Abamwishe batekerezaga ko bazagarura Repubulika, ariko urupfu rwa César rwateje akaduruvayo gakomeye.
Abashyigikiye César, bayobowe na:
- Augustus (wari umwishywa we kandi yaratoranyijwe nk’umuzungura),
- Mark Antony,
bahagurukiye kurwanya abamwishe.
Intambara zakurikiyeho zamaze imyaka myinshi kandi zarangiye Repubulika isenyutse.
2. Abamwishe ntibabonye ibyo bifuzaga
Nubwo bari bafite intego yo gusubiza ububasha Sena, umugambi wabo warabananiye.
Abenshi mu bagize uruhare mu iyicwa rya César barishwe cyangwa biyahuye nyuma yo gutsindwa mu ntambara zakurikiyeho.
3. Ivuka ry’Ubwami bwa Roma
Icyatunguye benshi ni uko iyicwa rya César ryatumye Roma iva kuri Repubulika ijya ku butegetsi bw’umwami.
Nyuma yo gutsinda abo bahanganye, Augustus yabaye umutegetsi wa mbere wa Roma mu mwaka wa 27 mbere ya Yesu, atangiza igihe cy’Ubwami bwa Roma.
Mu buryo butangaje, abishe César bavuga ko barwaniraga gukiza Repubulika ni bo bagize uruhare mu kuyirangiza burundu.
4. César yabaye ikimenyetso cy’ubutegetsi n’ubushobozi
Nubwo yapfuye, izina rye ryakomeje kugira imbaraga. Izina Caesar ryaje gukoreshwa nk’izina ry’abami mu bice bitandukanye by’isi, harimo:
- “Kaiser” mu Budage,
- “Tsar” mu Burusiya.
Iyicwa rya Jules César ntiryabaye gusa igikorwa cyo gukuraho umutegetsi wari ukomeye. Ryagaragaje amakimbirane akomeye hagati y’icyifuzo cyo kurinda Repubulika n’ukuri ko Roma yari imaze kuba ubwami buyoborwa n’abantu bake bafite imbaraga.
Abasenateri bamwishe batekerezaga ko barimo gukiza Roma, ariko ibikorwa byabo byahinduye amateka mu buryo butandukanye: aho kugarura Repubulika, byafunguye inzira y’ubutegetsi bw’abami bwamaze imyaka irenga 500.