Yabigarutseho kuri uyu wa Gatanu tariki ya 13 Kamena 2025, mu nama yari igamije kurebera hamwe ishusho y'uburezi mu Rwanda by'umwihariko ku mashuri abanza n'ay'inshuke.
Nsengimana yavuze ko muri gahunda yo guteza imbere uburezi, Guverinoma ifite gahunda yo kubaka ibyumba by'amashuri bihagije mu rwego rwo gukuraho gahunda yo kwiga mu byiciro ku banyeshuri bo mu mashuri abanza.
Ati 'Ibi ni ikibazo cy'imibare. Leta ikomeje kubaka amashuri kugeza igihe iki kibazo kizakemuka ariko hari urugendo hagati ya none no kugeza igihe iki kibazo kizakemukira.'
Yavuze ko mu gihe ibyo bitaragerwaho, harebwa uko abana bakiga mu byiciro na bo bagomba kwiga kandi bakamenya.
Ati 'Tugomba kureba uburyo abana biga kandi bakamenya mu buryo dufite. Ni nayo mpamvu n'ibyemezo byafashwe byo kugira ngo turebe ibyo twigisha muri iki gice dukurikije n'umwanya uhari wo kwiga, tubihuze. Abana biga mu buryo bw'ibyiciro, n'abiga ingunga imwe bose barangize ibiteganywa muri iki cyiciro.'
Yavuze nk'abana bo mu mashuri atatu abanza, abana baba bakwiye kubanza kwiga gusoma no kwandika no kumenya ururimi rukoreshwa mu kwigisha.
Yavuze ko ingaruka zo kwiga mu byiciro, usanga abarimu bigisha abana baharanira kurangiza ibiteganyijwe ariko abana ntibabone umwanya uhagije neza wo gusobanuza ibyo biga.
Ati 'Umwarimu uba usanga adafite igihe cyo kwita ku mwana uko abikenewe, ni cyo gituma abana basibira mu mwaka wa mbere kandi bitakabaye biba byo. Kimwe mu ngamba zafashwe zo kugira ngo ibyigwa bihuzwe n'igihe cyo kwigisha bizatuma abana batsinda kurushaho kandi turizera ko ibi bintu byo gusibira bizagabanuka cyane kandi byihuse.'
Umwarimu kuri GS Kimironko I, Nkusi Marie Jeannette, yavuze ko umubare munini w'abanyeshuri mu mashuri ugira uruhare mu kuba hari abatsindwa kuko usanga abarimu batabasha kubakurikirana uko bikwiye.
Ati 'Ntabwo ubona igihe gihagije cyo gukurikirana wa mwana kubera ko uba urwana no kurangiza ibiteganyijwe mu nteganyanyigisho. Gukurikirana abana bose mu minota 40 kandi ugomba kugendera ku biteganyijwe ntabwo byakunda.'
Yavuze ko umwarimu ababazwa no kuba yakigisha abana ariko ugasanga hari abasigaye inyuma kuko atabashije kubona umwanya uhagije.
Imibare igaragaza ko mu mashuri abanza usanga abana basibira cyane nko mu wa Mbere biri ku kigero cya 35%, mu wa Kabiri biri kuri 27% naho mu wa gatatu bikaba 23%.
Icyiciro cya kabiri cy'amashuri yisumbuye naho harimo ikibazo cyo gusibira ku kigero cyo hejuru, kuko mu mwaka wa Kane biri kuri 28% no mu mwaka wa Gatanu bikaba biri kuri 35%.
Inzego z'uburezi mu Rwanda zigiye gusasa inzobe ku bibazo biburimo
Minisitiri w’Uburezi, Joseph Nsengimana, yasobanuye ko iyi nama igamije kurebera hamwe ibyakorwa
Abayobozi mu nzego zitandukanye bitabiriye ibiganiro
Ni igikorwa cyabaye kuri uyu wa 12 Kamena 2025, aho abayobozi b'impande zombi bahuriye ku biro bikuru bya CHANCEN International, bagashyira umukono kuri aya masezerano.
Aya masezerano agamije gufasha abantu batandukanye barangije kaminuza gukomeza gukarishya ubumenyi mu myuga itandukanye binyuze mu mahugurwa atangwa na Nziza Training Academy.
Ubusanzwe Nziza Training Academy ni ikigo gitanga amahugurwa ahanitse yibanda cyane ku ikoreshwa ry'ikoranabuhanga mu guhindura uburyo bw'imyubakire no kongera ubumenyi mu mwuga.
Ubumenyi buyatangirwamo burimo gukora imbata z'inzu (Architecture Design), gusesengura inyubako ndende n'imitingito (structural and earthquakes engineering), gusuzuma ubukomere no gukora inyigo z'ibiraro (Bridge design and analysis), gukora ibaruramari ry'imishinga y'ubwubatsi (Quantity surveying) no kuyobora imishinga migari y'ubwubatsi (construction project management).
CHANCEN International izafasha abashaka kwiga iyi myuga ariko babuze ubushobozi, maze ikabafasha kwishyura amafaranga yo kwiga muri Nziza Training Academy nk'uko amasezerano basinyanye abivuga.
Abazajya bishyurirwa, bazajya bongera kwishyura CHANCEN International nyuma barangije amahugurwa ndetse barabonye n'akazi kabahemba kuva bihumbi 80 Frw kuzamura.
Mu kiganiro na IGIHE, Ariane Niyonsaba, ushinzwe Ibikorwa n'Abafatanyabikorwa muri CHANCEN International, yagize ati “Amasezerano dusinyanye na Nziza Training Academy ni ayo gufasha abanyeshuri mu buryo bw'amafaranga, bazajya bahiga. Twabonye ko hari abanyeshuri benshi bifuza kongera ubumenyi bakabura ubushobozi. Amasezerano twasinye yemeza ubufatanyabikorwa hagati yacu kandi agamije kwishyurira abanyeshuri, barangiza kwiga bakazatwishyura barabonye akazi.”
Yongeyeho ati “CHANCEN International izaha ubushobozi abanyeshuri noneho Nziza Training Academy ibahe ubumenyi.”
Eng. Gorki Charite ushinzwe ibijyanye na Tekinike muri Nziza Training Academy, yashimangiye ko aya masezerano bagiranye na CHANCEN International azagira ingaruka nziza ku isoko ry'umurimo kuko abahabwa amahugurwa bongera ubumenyi bakuye muri kaminuza.
Yakomeje ati “Aya masezerano azafasha abo bose bifuza kongera ubumenyi bahuye n'imbogamozi z'amikoro make. Twese turajwe ishinga no gufasha leta kuzamura uburezi.”
Kugeza ubu CHANCEN International imaze kwishyurira abarenga 5.300 kwiga ndetse abangana na 2.000 muri bo batangiye kwishyura. Ni mu gihe Nziza Training Academy imaze kongerera ubumenyi abarenga 800.
CHANCEN International, n'ikigo gitanga amahugurwa, Nziza Training Academy, batangiye ubufatanye bugamije gufasha abarangije kaminuza kongera ubumenyi mu myuga
Aya masezerano azafasha abarangije kaminuza kubona ubumenyi bwatuma bahangana ku isoko ry’umurimo
Mu gitondo cyo kuri uyu wa Gatanu, tariki ya 13 Kamena 2025, nibwo inkuru ibabaje yasakaye ku mbuga nkoranyambaga ko umubyeyi wa Chriss Eazy, umwe mu bahanzi b'abahanga kandi bakunzwe cyane mu Rwanda, yitabye Imana.
Aya makuru yemejwe na Junior Giti, usanzwe ari umujyanama (manager) wa Chriss Eazy, ndetse unareberera inyungu ze mu bya muzika. Yatangaje ko uyu mubyeyi yitabye Imana aguye mu bitaro byo mu Mujyi wa Kigali aho yari arwariye iminsi mike ishize.
Junior Giti yavuze ati: 'Nibwo, twabuze umubyeyi wa Chriss Eazy. Turasaba abantu bose gukomeza kumuba hafi muri ibi bihe bikomeye byo kubabara no gushengurwa n'iyi nkuru.'
Nubwo impamvu nyayo y'urupfu rwe itaratangazwa ku mugaragaro, amakuru yizewe avuga ko yari amaze iminsi arwaye.
Umuryango wa nyakwigendera nturagira icyo utangaza ku bijyanye n'itariki n'ahazabera umuhango wo kumuherekeza bwa nyuma, ariko harateganywa ko uzatangazwa mu masaha ari imbere.
Chriss Eazy, ubusanzwe witwa Chris Hatagekimana, ni umwe mu bahanzi bazamukiye mu njyana ya Afrobeat na Kinyatrap, akaba yaramenyekanye cyane binyuze mu ndirimbo zakunzwe nka 'Inana', 'Amashu', 'Fasta', n'izindi. Inkuru y'urupfu rw'umubyeyi we ibaye igihombo gikomeye ku buzima bwe bwite n'umwuga we wa muzika.
Abakunzi ba muzika Nyarwanda, inshuti, ndetse na bagenzi be mu ruganda rw'imyidagaduro, bakomeje kugaragaza akababaro kabo binyuze ku mbuga nkoranyambaga, aho bandika amagambo y'ihumure n'inkunga y'amasengesho kuri we n'umuryango we.
Biteganyijwe ko Chriss Eazy azatangaza ubutumwa bwe bwihariye ku mbuga nkoranyambaga mu gihe yumva abishoboye, nyuma yo kwihangana no kwakira iyi nkuru ikomeye.
Umubyeyi wa Chriss Eazy yitabye Imana mu gitondo cyo kuri uyu wa GatanuAya makuru yemejwe na Junior Giti, usanzwe ari umujyanama (manager) wa Chriss Eazy, ndetse unareberera inyungu ze mu bya muzika
Ibyemezo bya Trump byagize ingaruka ku bakora imirimo iciriritse bagahembwa make, barimo abakora mu rwego rw'ubuhinzi n'ubworozi, abakora mu mahoteli, abakora mu nganda nto, abakora mu bwubatsi nk'abayede n'abafundi n'abandi bakora muri izo nzego.
Perezida Trump ubwe yemeye ko iki cyemezo cyagize ingaruka ku buhinzi n'ibikorwa by'amahoteli. Ati “Abahinzi bacu bari kugirwaho ingaruka n'iki cyemezo, bari bafite abakozi beza, babakoreye mu myaka irenga 20. Ntabwo ari abaturage ba Amerika ariko ni abakozi beza, tuzagira icyo tubikoraho.”
Uyu mugabo kandi yasezeranyije ko “impinduka zigiye kuza.” Ibi bije nyuma y'uko Minisitiri w'Ubuhinzi muri Amerika, Brooke Rollins, atanze umuburo, akavuga ko urwego rw'ubuhinzi ruri kubura abakozi.
Ati “Ntekereza ko Perezida Trump abyumva neza ko tudashobora kugaburira igihugu cyacu tudafite abakozi, kandi ndabizi ko ari kumva ibitekerezo by'abahinzi bacu, kandi ndabimushimira.”
Ingamba zo kwirukana abimukira badafite ibyangombwa zateje impagarara muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika, cyane cyane mu mijyi nka Los Angeles, ahamaze iminsi hari ibikorwa by'imyigaragambyo.
Yabigarutseho kuri uyu wa 12 Kamena 2025, mu kiganiro kigufi yagiranye n'abanyamakuru, nyuma yo kugeza ku nama ihuriweho n'imitwe yombi y'Inteko Ishinga Amategeko, umushinga w'ingengo y'imari ya Leta y'umwaka wa 2025/26 n'ingamba z'ubukungu mu gihe giciriritse.
Minisitiri Murangwa yavuze ko umushinga umwe mu minini iri muri iyi ngengo y'imari, ari uwo gutangira neza kubaka Ikibuga cy'Indege cya Kigali kiri mu Bugesera.
Ati 'Twabanje gukora inyigo igihe runaka, twakoze ibikorwa by'ibanze na bwo mu gihe kitari gito, ariko ubu hari isezerano ryo kurangiza kucyubaka mu 2028. Mu by'ukuri, uyu mushinga uzatangira gushyirwa mu bikorwa neza muri uyu mwaka w'ingengo y'imari.'
Agaruka ku mafaranga yagenewe iyo mirimo yo kubaka icyo kibuga cy'indege, yavuze ko 'Kugeza ubu ni agera kuri miliyoni 600$, ariko nk'uko mubizi dufite abandi bafatanyabikorwa, barimo Qatarâ¦mu iteganyamigambi twateganyije miliyoni 600$ ariko mu ishyirwa mu bikorwa ni bwo tuzabona mu by'ukuri uko ibintu bihagaze.'
Minisitiri Murangwa yavuze ko kuri ubu byamaze kwemezwa ko imirimo yo kubaka icyo Kibuga Mpuzamahanga cy'Indege cya Kigali gishya kiri i Bugesera, yose izarangira mu 2028. Kikazaba gifite ubushobozi bwo kwakira abantu miliyoni 7 ku mwaka.
Ubwo yari mu Nteko Ishinga Amategeko n'ubundi, Minisitiri w'Imari n'Igenamigambi, yavuze ko imirimo yo kubaka iki kibuga igeze hagati ya 25% na 30%. Imirimo yo kubaka inzira z'indege, imihanda n'inzira z'amazi yararangiye, hakaba hagezweho icyiciro cyo kubaka inzu, ibizasiga gihaye akazi abarenga 6000.
Mu 2019 ni bwo Qatar Airways yafatanyije n'u Rwanda hemezwa ko izagira imigabane ingana na 60%, muri iki kibuga biteganywa ko kizuzura gitwaye arenga miliyari 1,3$ nk'uko imibare yo mu 2019 ibigaragaza.
Muri Mutarama 2025, Perezida Kagame yavuze ko hari byinshi biri gukorwa bijyanye n'amasezerano u Rwanda rwasinyanye na Qatar mu kubaka Ikibuga Mpuzamahanga cy'Indege cya Bugesera no kugura imigabane ingana na 49% muri RwandAir, ko ibyinshi bigeze ku musozo.
Minisitiri Murangwa yavuze ko hateganyijwe miliyoni 600$ muri uyu mwaka, azakoreshwa ku Kibuga cy’Indege Mpuzamahanga cya Kigali, i Bugesera
Biteganyijwe ko imirimo yo kubaka iki kibuga cy’indege, izarangira mu 2028
Ibi yabitangaje kuri uyu wa 12 Kamena 2025, ubwo yagezaga ku Nteko Ishinga Amategeko umushinga w'itegeko rigena ingengo y'Imari ya Leta y'umwaka wa 2025/26.
Minsitiri Murangwa yavuze ko izi mpinduka muri Politiki y'imisoro ziteganyijwe mu mwaka wa 2025/26, zigamije gukomeza kuzahura ubukungu, guteza imbere inganda z'imbere mu gihugu no kuringaniza ibipimo by'imisoro n'ibihugu byo mu karere ka Afurika y'Iburasirazuba.
Ati 'By'umwihariko izi politiki zigamije gufasha umuturage kugura ibikenerwa by'ibanze, guteza imbere ibikorerwa iwacu 'Made in Rwanda', kudahererekanya amafaranga mu kwishyura, kwihutisha gahunda yo kuzahura ubukungu mu buryo burambye, ndetse no guteza imbere ibikorwa by'ubukungu bibungabunga ibidukikije.'
Yavuze ko mu rwego rwo kwihutisha ikoreshwa ry'imodoka zifashisha ingufu z'amashanyarazi no kugabanya ibyuka bihumanya ikirere bituruka ku gukoresha ibinyabiziga bikoresha ibikomoka kuri peteroli, imodoka zikoresha ingufu z'amashanyarazi n'izifite moteri mbonerabyombi na moto zikoresha amashanyarazi zizakomeza gusonerwa umusoro wa gasutamo.
Yongeyeho ati 'Mu gihe dukomeje kwakira inama mpuzamahanga ndetse no guteza imbere urwego rw'ubukerarugendo, imodoka zifite agaciro kari hejuru y'ibihumbi 60$, zizoroherezwa imisoro.'
Ni mu gihe imodoka zitumijwe hanze zifite agaciro katarenze ibihumbi 60$, zizishyura amahoro ya gasutamo y'ibihugu bigize EAC ya 25% n'indi misoro yose isabwa. Ibirengeje ako gaciro byo ntibizishyura umusoro w'inyongera.
Minisitiri w'Imari n'Igenamigambi kandi yongeyeho ko hazoroherezwa abasora ku bicuruzwa bimwe na bimwe by'ingenzi, aho hari ibizasonerwa amahoro ya gasutamo, ku bindi ugabanywe.
Umuceri utumizwa mu mahanga uzishyura amahoro ya gasutamo ku gipimo cya 45%, aho kwishyura 75% yishyurwa mu karere u Rwanda ruherereyemo, ingano nta mahoro ya gasutamo zizishyura mu gihe hishyurwaga 35%, isukari izishyura amahoro ya gasutamo ku gipimo cya 25% aho kuba 100%, na ho amavuta yo guteka azishyura umusoro wa 25% aho kwishyura 35%.
Ibicuruzwa bitumizwa mu mahanga bicururizwa mu iguriro ryashyiriweho abakora mu nzego z'umutekano, nta mahoro zizishyura mu gihe zari kwishyura 25%.
Imashini zikora imihanda, nta mahoro ya gasutamo zizishyura mu gihe zari kwishyura 10%, imodoka zitwara imizigo ku bushobozi buri hejuru ya toni eshanu ariko butarengeje toni 20 zizishyura 10% aho kuba 25%, izitwara imizigo ku bushobozi burenze toni 20, zizishyura 10% aho kuba 25%.
Imodoka zitwara abagenzi mu buryo bwa rusange bari hejuru ya 25 zizishyura amahoro ya gasutamo ku gipimo cya 10% aho kuba 25%, imodoka zitwara abagenzi mu buryo bwa rusange 50 cyangwa bari hejuru, nta musoro wa gasutamo zizishyura.
Imashini nini n'ibikoresho bikoreshwa mu budozi bw'imyenda n'inkweto zizishyura 0% aho kuba 10%.
Ibicuruzwa biri ku rutonde rw'ibikoresho by'ibanze bikenerwa mu nganda, nta musoro bizishyura, aho kwishyura 10%, 25% na 30% bitewe n'ibyo bikoresho ibyo ari byo.
Ibikoresho byifashishwa mu guhererekanya amafaranga mu buryo bw'ikoranabuhanga, birimo amakarita ya banki, utumashini twifashishwa n'abacuruzi mu kwishyurwa, nta musoro bizishyura mu gihe byari kwishyura 25%.
Uretse ibyoroherejwe imisoro ya gasutamo, Minisitiri Murangwa yavuze ko hari n'ibyawongerewe, hagamijwe guteza imbere 'Made in Rwanda', no kurengera inganda z'imbere mu gihugu.
Ati 'Mu rwego rwo guteza imbere ibikorerwa mu Rwanda, imyenda ya caguwa izishyura amahoro ya gasutamo angana n'amadolari ya Amerika 2,5 ku kilo, aho kwishyura 35%, na ho inkweto za caguwa zizajya zishyura amadolari ya Amerika 5 ku kilo, aho kwishyura 35%.'
Amafaranga ateganyijwe kwinjira mu Ngengo y'Imari ya Leta y'umwaka wa 2025/26 agera kuri miliyari 7.032,5 Frw, angana na miliyari 4.105,2 Frw azava mu misoro n'amahoro,
Minisitiri Murangwa yasobanuye impinduka ziteganyijwe muri politiki y’imisoro mu 2025/26
Biro y’Umutwe w’Abadepite, ubwo Inteko yagezwagaho umushinga w’itegeko rigena Ingengo y’Imari ya Leta
Biro ya Sena mu gihe cyo kugezwaho Ingengo y’Imari ya Leta ya 2025/26
Ihuriro ry'ingabo zirwanirira ubutegetsi bwa Repubulika ya Demokarasi ya Congo ryazindutse ritera ibisasu mu gice cya Rugezi, giherereye mu majyepfo ashyira uburengerazuba bwa Komine ya Minembwe, mu Ntara ya Kivu y'Amajyepfo.
Ni mu gitondo cyo kuri uyu wa Gatanu, tariki ya 13 Kamena 2025, ubwo ingabo za FARDC, FDLR, FDNB n'inyeshyamba za Wazalendo barashe amasasu menshi mu duce tumwe tw'aho bita mu Rugezi.
Umutangabuhamya wabwiye Kasuku Media yagize ati: 'Hari haramutse amahoro, ariko hashize akanya gato twumva ihuriro ry'ingabo za Congo ritangiye kurasa ibisasu.' Yongeyeho ati: 'Bari kurasira ku w'ihene, kwa Didas no kuri Nyakirango.'
Nk'uko uyu mutangabuhamya yakomeje abivuga, ngo ubwo 'gusharinga' kw'ingabo za Leta kwarimo gukorwa ku buryo burimo kuraswamo n'imbunda ziremereye, nubwo atari mu rugero rurenze nk'urw'igihe giheruka ubwo izi ngabo zagabaga igitero kuri Twirwaneho na M23.
Ibi bikorwa bikomeje kugaragaza ko ingabo za Leta zishaka kongera kugaba ibitero bikomeye kuri iyi mitwe yombi, isanzwe igenzura igice cya Rugezi.
'Ibi biratwereka ko bashaka kongera gutera,' uwo muturage yakomeje.
Ingabo za Leta za RDC zasatiriye agace ka Rugezi mu gitero
Ku wa mbere w'iki cyumweru, ibi bitero byari byongeye kwibasira utu duce, aho amakuru avuga ko byatwaye umunsi wose.
Mu mirwano yo mu cyumweru gishize, umutwe wa Twirwaneho n'uwa M23 bashoboye gusubiza inyuma izi ngabo, bamwe mu barwanyi ba RDC bakahasiga ubuzima, harimo umusirikare w'u Burundi wari ufite ipeti rya Captain, ndetse n'undi wa FDLR wapfuye afite ipeti rya Major.
Agace ka Rugezi gakunze kuba indiri y'imirwano, aho iyi mitwe ibiri Twirwaneho na M23 ibarizwa mu ihuriro rya Alliance Fleuve Congo (AFC), yayigaruriye mu kwezi kwa gatatu 2025. Ingabo za Leta zagerageje kenshi kuhigarurira ariko ntibihirwe.
Ikinyamakuru France Football cyo mu gihugu cy'Ubufaransa gitegura ibirori bikomeye bitangirwamo igihembo cya Ballon d'Or, igihembo gihabwa umukinnyi w'umupira w'amaguru wigaragaje ku rwego rwo hejuru ku Isi mu gihe cy'umwaka w'imikino.
Iki gihembo gifatwa nk'icy'icyubahiro gikomeye mu mupira w'amaguru, gihatirwa n'abakinnyi b'ibyamamare ku Isi hose.
Mu cyumweru gishize, France Football cyatangaje amakuru atunguranye avuga ko gishobora kongera gutanga igihembo cya Super Ballon d'Or, igihembo kidasanzwe kimaze gutangwa inshuro imwe gusa mu mateka y'umupira w'amaguru, ubwo cyaherekezaga icyubahiro cyihariye kuri Alfredo Di Stéfano mu mwaka wa 1989.
Uyu ni umwe mu bakinnyi b'ibihe byose bakiniye ikipe ya Real Madrid ndetse n'igihugu cya Argentine.
Igihembo cya Super Ballon d'Or gitandukanye n'icy'Ballon d'Or isanzwe kuko cyo kigenerwa umukinnyi wafashije cyane umupira w'amaguru kurusha abandi mu buryo bwagutse, bushingiye ku bikorwa bye mu myaka myinshi, igitinyiro afite, intsinzi yagezeho ku rwego mpuzamahanga n'uruhare rwe mu guteza imbere umukino w'umupira w'amaguru.
France Football ishobora kongera gutanga Super Ballon d'Or
Kugeza ubu, France Football ntiratangaza igihe cyangwa aho ibi birori bizabera, ariko amakuru aravuga ko bishobora kuba mu minsi ya vuba, cyane cyane mu gihe ibihembo bya Ballon d'Or bizaba bitangwa.
Bimwe mu byamamare bishobora kuzirikanwa kuri iki gihembo harimo nka Lionel Messi, Cristiano Ronaldo, ndetse na Zinedine Zidane kubera uruhare rwabo rukomeye mu mupira w'amaguru.
Kongera gutanga Super Ballon d'Or byatanga amateka mashya ndetse bikarushaho guha ishema abakinnyi babaye ibirangirire mu mupira w'amaguru, banagize uruhare rukomeye mu guhindura uyu mukino kuba ugezweho.
Byitezwe ko ibi bishobora kongera isura y'ibihembo bya France Football no guha icyubahiro gikomeye ba rwiyemezamirimo b'umupira bagaragaje impano idasanzwe.
Amato abiri yakoze impanuka mu kiyaga cya Tumba, mu ntara ya Équateur muri Repubulika ya Demokarasi ya Congo, abantu 32 bahasiga ubuzima.
Aya makuru yatangajwe n'imiryango itegamiye kuri Leta (Sosiyete Sivile), ivuga ko amato yavaga ku nkombe ya Bikoro, ku gice cy'iburasirazuba bw'iki kiyaga, ku mugoroba wo ku wa Gatatu, atwaye abantu benshi cyane, kandi n'ikirere cyari kimeze nabi.
Sosiyete sivile yo muri iyo ntara yagize iti: 'Abatangabuhamya bavuze ko abagenzi bari benshi cyane mu bwato.'
Nubwo iyo sosiyete ari yo yatangaje aya makuru, ntiyigeze itangaza umubare nyawo w'abari bari mu bwato. Gusa amakuru yaje gutangazwa yemeza ko bari abantu 132, muri bo 32 bagapfa.
Byavuzwe ko impamvu nyamukuru y'iyo mpanuka ari umuhengeri mwinshi watewe n'imvura nyinshi yari iri kugwa ubwo impanuka yabaga, bigatuma amato yombi arohama.
Mu gitondo cyo kuri uyu wa Gatandatu, isi yose yatunguwe n'inkuru y'akababaro y'uko indege yo mu bwoko bwa Boeing 787 Dreamliner, yari itwaye abantu 242, yakoze impanuka ikomeye mu Buhinde , hafi y'akarere ka Ahmedabad, mu ntara ya Gujarat. Iyi mpanuka yabaye igihe indege yari imaze kuguruka isaha n'iminota 38, igiye kugwa mu gihugu cy'u Bwongereza.
Ibyabaye n'uko byagenze
Indege yahagurutse ku kibuga cy'indege kizwi nka Sardar Vallabhbhai Patel International Airport, kiri i Ahmedabad, mu burengerazuba bw'Ubuhinde. Ubuyobozi bwa kompanyi y'indege ntabwo bwahise butangaza amazina y'isosiyete yari itwaye iyo ndege, ariko amakuru y'ingenzi yemeza ko ari indege y'indege mpuzamahanga yari ifite gahunda yo kujya ku kibuga cya Gatwick mu Bwongereza.
Iyi ndege yari imaze gukora urugendo rwa kilometero zirenga 1200 mu gihe cy'isaha n'iminota 38 ubwo abagenzi bari mu ndege batangiraga gutangarira urusaku rutari rusanzwe ndetse n'umwuka mubi mu cyumba cy'abagenzi. Bamwe mu bari bayirimo babashije kohereza ubutumwa bugufi bwa nyuma kuri telefone bavuga ko hari ibintu byasa n'ibitenda byacitse, ibikoresho bya tekinike bikagaragaza ibibazo bikomeye.
Nyuma y'iminota mike, indege yahise iva mu murongo wayo wo kuguruka neza, igwa ahantu hatuye hitaruye gato umujyi wa Ahmedabad. Icyari indege yuzuye ibyishimo by'abari bagiye mu biruhuko cyangwa ku kazi, yahindutse umusozi w'ibyuma bipfundikiwe n'imiriro, umwotsi n'amarira y'ababuze ababo.
Umubare w'abari muri iyo ndege
Nk'uko byatangajwe n'inzego z'ubuyobozi bw'indege mu Buhinde ndetse n'inzego z'iperereza, iyi ndege yari itwaye abantu 242. Muri bo, Abahinde 169, Abongereza 53, Umunyakanada 1, n'Abanya-Portugal 7. Harimo kandi abakozi 12 b'indege barimo abapilote 2 n'abanyonzi 10 bashinzwe gufasha abagenzi mu rugendo.
Iperereza ry'ibanze rivuga ko kuva indege yahita igwa hasi ku buryo butunguranye, hari impungenge zikomeye z'uko nta n'umwe muri abo bantu bose yaba yararokotse. Umuyobozi w'inzego z'umutekano wemeje ko imibiri 111 ariyo imaze kuboneka, ariko bikaba bigoye cyane kumenya ideni ry'abari muri iyo ndege bitewe n'uko bamwe bashyizwe mu mibiri yahiye cyane.
Uburyo ubutabazi bwatangiye
Inzego z'umutekano z'igihugu cy'u Buhinde, zirimo Polisi, abashinzwe kurwanya inkongi ndetse n'igisirikare cy'igihugu, bahise bagera aho iyo mpanuka yabereye. Abaturage batuye hafi y'aho iyi mpanuka yabereye ni bo batangiranye ibikorwa by'ubutabazi, bagashakisha abasigaye mu bikoresho byangiritse. Abatangabuhamya bavuze ko bumvise urusaku rukomeye, hakurikiraho imyotsi miremire n'inkongi.
Ubwo inzego z'ubutabazi zahageraga, zasanze indege yahiye hafi ya yose. Ibice bimwe na bimwe by'indege byari bikiri gushya, bikagorana gukuramo imibiri. Inzego z'ubuzima n'ubutabazi zasabye imashini zitandukanye zirimo izikurura ibyuma, amamodoka y'abazimya umuriro ndetse n'ibikoresho byo gushakisha abantu bari mu bintu byahiye.
Ibyatangajwe n'abategetsi
Minisitiri w'Ubwikorezi bw'Indege mu Buhinde, Rajiv Kumar, yatangaje ati:
'Turababajwe cyane n'iyi mpanuka yabaye mu gitondo. Turacyashakisha amakuru yose y'ukuri ku bijyanye n'icyateye iyi mpanuka. Kugeza ubu, twabonye imibiri y'abantu 111, bikaba bikekwa ko bose bashizemo umwuka. Inzego z'umutekano n'ubutabazi ziracyakora uko zishoboye ngo zibonere umuryango wose amakuru y'ukuri.'
Perezida w'u Buhinde nawe yasohoye itangazo ryo kwihanganisha imiryango yabuze abayo, avuga ko ari umunsi w'agahinda ku gihugu cye, anasezeranya ko hazakorwa iperereza ryimbitse ngo hamenyekane icyateye iyi mpanuka.
N'ubwo hakiri kare cyane kugira ngo hamenyekane icyateye impanuka, bamwe mu basesenguzi b'iby'indege bavuga ko bishoboka ko byaba byatewe n'ikosa rya tekinike cyangwa imiterere y'ikirere itari isanzwe. Hari amakuru avuga ko iyo ndege ishobora kuba yaragize ikibazo mu mashini yitwa pressurization system, ibasha kugenzura umwuka mu ndege igihe iri mu kirere.
Abandi bakomeje gukeka ko ikibazo gishobora kuba cyaraturutse ku muyaga mwinshi cyangwa ubushyuhe bukabije, dore ko akarere k'Ubuhinde kazwiho ubushyuhe bwinshi cyane mu gihe cy'impeshyi. Inzego z'ubushakashatsi zitegereje kubona black box y'iyo ndege (akamashini kabika amakuru y'urugendo n'imvugo z'abapilote) kugira ngo hatangwe amakuru yizewe.
Uko impanuka yakiriwe ku isi yose
Kuva iyi nkuru yasohoka, ibihugu byinshi byagiye bigaragaza akababaro n'impuhwe byihariye kuri iyi mpanuka. Mu Bwongereza, aho indege yari yerekeje, Minisitiri w'Ububanyi n'Amahanga yavuze ko bahangayikishijwe n'abaturage babo 53 bari muri iyo ndege, anashima ubutabazi bwatanzwe na Leta y'u Buhinde.
Minisitiri w'Ububanyi n'Amahanga wa Canada nawe yavuze ko igihugu cye cyari gifite umuturage umwe muri iyo ndege, kandi ko bagiye gufatanya n'inzego z'Ubuhinde ngo haboneke ibisobanuro kuri iyi mpanuka.
Umuryango w'Abibumbye (Loni) nawo watangaje ko uhangayikishijwe n'ubuzima bw'abantu b'abasivili baguye muri iyo mpanuka, usaba ko hakorwa iperereza ryigenga kandi rifite umucyo kugira ngo hatazabaho ikosa nk'iri mu minsi iri imbere.
Ababuze ababo baratakambira ubutabera n'ukuri
Mu bitaro byakiriye imibiri, haravugwa amarira n'intimba by'abagize imiryango y'abari mu ndege. Bamwe bari bategereje ababo ku kibuga cy'indege cya Gatwick mu Bwongereza, abandi bakiriye inkuru mu masaha ya kare binyuze kuri telefone cyangwa televiziyo.
'Murumuna wanjye yari agiye kwiga mu Bwongereza. Twavuganaga akigera ku kibuga cy'indege. Ntabwo nzi niba ari mu mibiri 111 cyangwa niba agishakishwa. Icyo dusaba ni ukuri, ubutabera, no kugira ngo tuzashyingure abacu mu cyubahiro.'
Ubutumwa ku bantu bose bateganya ingendo z'indege
Abayobozi b'inzego z'ubwikorezi basabye abaturage kwihangana no gukomeza gukurikiranira hafi amakuru ku birebana n'iyo mpanuka. Banasabye abantu bose bateganya gukora ingendo mu ndege gutegereza icyemezo cy'inzego z'umutekano ku birebana n'iby'umutekano w'indege zo muri ako karere.
Amakompanyi menshi y'indege y'amahanga yahise atangaza ko agiye gusuzuma indege zayo zo mu bwoko bwa Boeing 787, cyane cyane izakoraga mu misusire imwe n'iyakoze impanuka.
Icyizere cy'iperereza
Kugeza ubu, ibihugu bifite abaturage bari muri iyo ndege byatangaje ko byiteguye gufasha mu iperereza ryimbitse ry'iyo mpanuka. Hari icyizere ko igihe black box izaba ibonetse, hamenyekana uko urugendo rw'iyo ndege rwagenze n'icyabaye mbere y'uko igwa hasi.
Inzego z'Ubuhinde zemeje ko hazakoreshwa ubuhanga buhanitse mu gushakisha ibisigazwa byose bishobora gutanga amakuru, ndetse ko hazashakwa impuguke mpuzamahanga mu gutanga inkunga y'ubumenyi.
Iyi nkuru turayikurikirana, turakomeza kubagezaho ibindi bizagenda bimenyekana ku mpanuka y'iyi ndege.