Iyo turebye mu kirere nijoro tukabona inyenyeri n’imibumbe bitagira ingano, ikibazo gikomeye gihita kiza mu bitekerezo by’abantu: Ese ibi byose byatangiye bite? Univers yacu yavuye he?
Abahanga mu bumenyi bw’ikirere bavuga ko igitekerezo cyizewe kurusha ibindi muri iki gihe ari icyo bita Big Bang, igitekerezo kivuga ko univers yatangiye hashize hafi imyaka miliyari 13.8 ivuye mu buryo budasanzwe bw’ubushyuhe n’ubucucike bukabije.
Ariko Big Bang ntivuga ko habayeho iturika nk’irya bombe mu kirere. Ahubwo ivuga ko umwanya ubwawo (space) watangiye kwaguka, utangirira ku kintu gito cyane kandi gishyushye cyane.
Mbere ya Big Bang hari iki?
Iki ni kimwe mu bibazo bikomeye abahanga bakomeje kwibazaho.
Muri iki gihe, amategeko ya fiziki dufite ntabwo ashobora gusobanura neza ibyarangiye mbere y’akanya ka mbere ka Big Bang. Icyo abahanga bazi ni uko mu ntangiriro cyane habayeho ikintu bita singularity, aho ibintu byose byari byegeranye cyane ku buryo ubushyuhe n’ubucucike byari hejuru cyane.
Aha ni ho ikibazo gikomeye gitangirira: ese hari ikindi cyabayeho mbere? Ese igihe ubwacyo cyari gihari? Ntabwo haraboneka igisubizo gihamye.
Intangiriro: igihe univers yatangiraga kwaguka
Mu kanya gato cyane nyuma ya Big Bang, univers yari imeze nk’ahantu hashyushye cyane huzuye ingufu.
Hanyuma itangira kwaguka vuba cyane. Icyo gihe habayeho igikorwa abahanga bita inflation, aho umwanya wagutse ku muvuduko udasanzwe mu gace gato cyane k’igihe.
Nyuma yaho, uko univers yakomezaga gukonja, ingufu zatangiye guhinduka ibice by’ibanze bigize ibintu:
- utuntu duto cyane twitwa quarks
- nyuma habaho protons na neutrons
- nyuma habaho atomu za mbere
Ibi byari intangiriro y’ibintu byose bigize isi, imibumbe n’abantu.
Imyaka amagana y’ibihumbi nyuma ya Big Bang: habaho urumuri rwa mbere
Mu ntangiriro, univers yari yuzuye ibice byari bibuza urumuri kugenda neza.
Ariko nyuma y’imyaka hafi 380,000, univers yari imaze gukonja bihagije kugira ngo atomu zibashe kubaho. Icyo gihe urumuri rwatangiye kugenda mu kirere.
Uru rumuri ruracyagaragara uyu munsi nk’ikimenyetso gikomeye cya Big Bang, rwitwa:
Cosmic Microwave Background (CMB).
Ni nk’”ifoto” ya kera cyane abahanga bakoresha bashaka kumenya uko univers yari imeze mu ntangiriro.
Inyenyeri n’amagalagisi byavutse bite?
Nyuma y’imyaka amagana y’amamiliyoni, imbaraga rukuruzi (gravity) zatangiye gukurura ibicu binini by’ibintu.
Aho ibyo bicu byegeraniraga cyane ni ho havutse:
- inyenyeri za mbere
- amagalagisi
- nyuma imibumbe
Inyenyeri zahinduye ibintu byoroheje nka hydrogen na helium bihinduka ibindi bintu bikomeye nka:
- karubone
- ogisijeni
- ubutare
Ibi ni ibintu byaje kugira uruhare mu kubaka imibumbe n’ubuzima.
Mu buryo runaka, ibintu bigize umubiri w’umuntu byaturutse ku nyenyeri za kera zapfuye zigatatanya ibintu mu isanzure.
Ese univers iracyaguka?
Yego.
Mu mwaka wa 1929, umuhanga mu bumenyi bw’ikirere Edwin Hubble yagaragaje ko amagalagisi menshi arimo kutwegera cyangwa kutwitarura, bikerekana ko univers ikomeje kwaguka.
Nyuma abahanga basanze ko kwaguka kwa univers kutagenda kugabanuka ahubwo kwihuta, ibyo bikaba bifitanye isano n’ikintu kitazwi neza bita:
Dark Energy (ingufu z’umwijima).
Abahanga bakeka ko iyi ngufu ari yo ituma amagalagisi agenda atandukana kurushaho.
Ese Big Bang ni ukuri cyangwa ni igitekerezo gusa?
Big Bang ni igitekerezo cya siyansi gifite ibimenyetso byinshi bigishyigikira, birimo:
1. Kwaguka kwa univers
Amagalagisi agenda atandukana, bigaragaza ko kera yari yegereye cyane.
2. Cosmic Microwave Background
Urumuri rwa kera rwasigaye kuva mu ntangiriro za univers.
3. Uko ibinyabutabire biboneka
Ingano ya hydrogen, helium n’ibindi bintu mu isanzure ihuye n’ibyo Big Bang iteganya.
Ariko haracyari ibibazo bitarasubizwa
Nubwo Big Bang yasobanuye byinshi, hari ibibazo bikomeye bikiriho:
- Ni iki cyateye Big Bang?
- Kuki habayeho ikintu aho kuba ubusa?
- Dark Matter ni iki?
- Ese univers yacu ni imwe gusa cyangwa hari izindi univers?
- Ese univers izakomeza kwaguka iteka?
Abahanga mu by’ikirere n’abahanga mu bya fiziki baracyashaka ibisubizo.
imyaka ibaye miliyari 13.8
Inkuru ya Big Bang ni inkuru y’ukuntu ikintu cyari gito cyane, gishyushye kandi cyuzuyemo ingufu cyahindutse isanzure rinini ririmo amagalagisi abarirwa muri za miliyari, inyenyeri zitabarika, imibumbe ndetse n’ubuzima.
Iyo urebye ikirere, uba ureba amateka y’imyaka hafi miliyari 14. Buri nyenyeri iboneka ni nk’urupapuro rumwe mu gitabo kinini cyanditswe n’ibihe kuva ku ntangiriro ya univers kugeza uyu munsi.